Βόλος: Καταδίωξη κρατουμένου ή αποστολή πολιτών; Πού τελειώνει ο εθελοντισμός και πού αρχίζει η ευθύνη του κράτους;

Η χθεσινή επιχείρηση στον Βόλο, όπως περιγράφηκε δημόσια από τον πρόεδρο του Σωματείου Εθελοντών κ. Βασίλη Ηλιόπουλο, ανέδειξε για ακόμη μία φορά την αξία του εθελοντισμού. Ταυτόχρονα όμως ανέδειξε και ένα σοβαρό θεσμικό ερώτημα,  που αξίζει να απαντηθεί με ψυχραιμία και υπευθυνότητα.

Σύμφωνα με τη δημόσια περιγραφή του κ. Ηλιόπουλου, στην αναζήτηση του δραπέτη κρατουμένου με ψυχιατρικά προβλήματα συμμετείχαν, εκτός από την Ελληνική Αστυνομία και το Λιμενικό Σώμα, και ιδιώτες εθελοντές με δικό τους σκάφος. Ο κρατούμενος εντοπίστηκε στη θάλασσα, ανασύρθηκε από τους εθελοντές και κατά τη μεταφορά του προς την ακτή ξέφυγε, έπεσε ξανά στο νερό και χρειάστηκε δεύτερη επέμβαση των ίδιων ιδιωτών για να διασωθεί.

Μάλιστα, ο κ. Ηλιόπουλος στην ανάρτησή του, αναφέρει ότι η συμμετοχή τους έγινε ύστερα από αίτημα των αρχών.

Το πρώτο και αυτονόητο ερώτημα είναι απλό:

Είναι θεσμικά ορθό να συμμετέχουν ιδιώτες στη σύλληψη ή στη μεταφορά ενός δραπέτη κρατουμένου;

Ο εθελοντισμός αποτελεί ανεκτίμητη κοινωνική προσφορά όταν αφορά φυσικές καταστροφές, πυρκαγιές, πλημμύρες, αναζητήσεις αγνοουμένων ή διασώσεις ανθρώπων που κινδυνεύουν. Η αναζήτηση όμως και η διαχείριση ενός κρατουμένου με ψυχιατρικά προβλήματα,  που έχει αποδράσει είναι μία εντελώς διαφορετική αποστολή. Πρόκειται για αστυνομική επιχείρηση που απαιτεί ειδική εκπαίδευση, επιχειρησιακό σχεδιασμό και σαφή κατανομή ευθυνών.

Το ισχύον νομικό πλαίσιο δεν προβλέπει γενική υποχρέωση ιδιωτών ή εθελοντών να συμμετέχουν σε καταδίωξη ή σύλληψη δραπέτη, ακόμη και αν τους ζητηθεί από δημόσια αρχή. Βεβαίως, ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας επιτρέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, σε κάθε πολίτη να συλλάβει πρόσωπο που τελεί αυτόφωρο αδίκημα και να το οδηγήσει αμέσως στις αρμόδιες αρχές. Η διάταξη αυτή όμως δεν αφορά οργανωμένες επιχειρήσεις αναζήτησης και σύλληψης κρατουμένων ούτε μετατρέπει τους πολίτες σε επιχειρησιακό προσωπικό της Αστυνομίας ή του Λιμενικού.

Αν, όπως αναφέρει ο κ. Ηλιόπουλος, η εμπλοκή των εθελοντών έγινε κατόπιν αιτήματος των αρχών, τότε προκύπτουν εύλογα θεσμικά ερωτήματα:

• Υπάρχει συγκεκριμένη διαδικασία που προβλέπει τη συμμετοχή ιδιωτών σε τέτοιου είδους επιχειρήσεις;
• Ποιος είχε την ευθύνη της φύλαξης του κρατουμένου από τη στιγμή που ανασύρθηκε από τη θάλασσα;
• Υπήρχε συγκεκριμένο επιχειρησιακό πρωτόκολλο για τη μεταφορά του;

Ακόμη σοβαρότερο είναι το υποθετικό αλλά απολύτως εύλογο ερώτημα:

Τι θα συνέβαινε αν ο κρατούμενος έχανε τη ζωή του;

Αν κατά τη δεύτερη πτώση του στη θάλασσα πνιγόταν, ποιος θα αναλάμβανε την ευθύνη;

Θα έπρεπε ασφαλώς να διερευνηθούν όλες οι συνθήκες από τις αρμόδιες εισαγγελικές και δικαστικές αρχές. Ενδεχομένως θα εξετάζονταν οι ενέργειες όλων των εμπλεκομένων, κρατικών λειτουργών και ιδιωτών, ώστε να διαπιστωθεί αν τηρήθηκαν οι προβλεπόμενες διαδικασίες. Ακριβώς όμως επειδή θα μπορούσαν να προκύψουν τόσο σοβαρά ζητήματα ευθύνης, γεννάται το ερώτημα αν ήταν ορθό εξαρχής να αναλάβουν ιδιώτες τόσο ενεργό ρόλο.

Εξίσου σημαντικό είναι και το ζήτημα της ασφάλειας των ίδιων των εθελοντών. Αν ο ψυχιατρικός ασθενής-δραπέτης αντιδρούσε βίαια, αν ήταν οπλισμένος ή προκαλούσε τραυματισμό, ποιος θα αναλάμβανε την ευθύνη για τους ανθρώπους που έσπευσαν να βοηθήσουν;

Υπάρχει ακόμη μία εικόνα που προκάλεσε προβληματισμό. Στη δημοσίευση του κ. Ηλιόπουλου υπάρχει φωτογραφία μέσα από τη βάρκα με τον ψυχιατρικά ασθενή κρατούμενο κατά τη διάρκεια της μεταφοράς του.

Δεν είναι ζήτημα κριτικής προς τους εθελοντές ούτε αμφισβήτησης των προθέσεών τους. Είναι όμως εύλογο να αναρωτηθεί κανείς αν, σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή, η απόλυτη προτεραιότητα θα έπρεπε να είναι αποκλειστικά η ασφαλής επιτήρηση και παράδοση του κρατουμένου στις αρχές. Όταν ένας άνθρωπος, ειδικότερα εάν αυτός είναι ψυχιατρικά ασθενής,  βρίσκεται υπό φύλαξη μέσα σε ένα μικρό σκάφος και υπάρχει κίνδυνος να διαφύγει ή να πέσει στη θάλασσα, κάθε δευτερόλεπτο και κάθε κίνηση μπορεί να αποδειχθούν καθοριστικά. Τέτοιες επιχειρήσεις δεν προσφέρονται για αναμνηστικές φωτογραφίες ή δημοσιεύσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά απαιτούν απόλυτη συγκέντρωση μέχρι την ασφαλή ολοκλήρωσή τους.

Οι εθελοντές αξίζουν τον σεβασμό και την ευγνωμοσύνη όλων μας για την προσφορά τους στην κοινωνία. Ακριβώς όμως γι’ αυτό δεν πρέπει να καλούνται να αναλαμβάνουν ευθύνες που ανήκουν αποκλειστικά στις κρατικές αρχές (αν ισχύει αυτό όπως αναφέρει ο κ Ηλιόπουλος).

Η Πολιτεία οφείλει να δώσει σαφείς απαντήσεις. Αν υπήρχε νόμιμη διαδικασία, ας παρουσιαστεί. Αν η συμμετοχή των εθελοντών έγινε στο πλαίσιο έκτακτης ανάγκης, ας εξηγηθεί. Και αν διαπιστωθεί ότι απαιτούνται σαφέστερα πρωτόκολλα για αντίστοιχες περιπτώσεις, τότε ίσως το συγκεκριμένο περιστατικό αποτελέσει αφορμή να βελτιωθούν οι διαδικασίες.

Γιατί το ζήτημα δεν αφορά μόνο τον Βόλο. Αφορά τα όρια του εθελοντισμού, την προστασία των ίδιων των εθελοντών και την ευθύνη του κράτους να διαχειρίζεται τέτοιες επιχειρήσεις με τρόπο που να μην αφήνει κανένα περιθώριο αμφιβολίας. Σε ένα κράτος δικαίου, η εφαρμογή του νόμου και η φύλαξη κρατουμένων αποτελούν πρωτίστως ευθύνη της Πολιτείας.

Άγγελος Αγραφιώτης

Σύμβουλος Διαχείρισης Κρίσεων