Μαθητική εξέγερση στη Γαλλία – Όταν το κράτος δεν παρέχει, αλλά ξέρει να αστυνομεύει

Ούτε ένας μήνας δεν πέρασε από τις 21 Σεπτεμβρίου, όταν στο λύκειο «Σεντ-Εξιπερί» στο Κρετέιγ (προάστια του Παρισιού), οι μαθητές ενώθηκαν με τους εκπαιδευτικούς. Και διαμαρτυρήθηκαν για τις κενές θέσεις εργασίας και τις ελλείψεις σε προσωπικό και πόρους. Πλέον, η κινητοποίηση έχει εξαπλωθεί σε όλη τη γαλλική πρωτεύουσα και σχεδόν σε όλη τη Γαλλία.

Τι ζητούν οι μαθητές στη Γαλλία

Αυτό για το οποίο διαμαρτύρονται οι μαθητές  είναι οι υπερπλήρεις αίθουσες διδασκαλίας, η κακή κατάσταση των κτιριακών εγκαταστάσεων, οι ελλείψεις προσωπικού, τα εξαντλητικά σχολικά προγράμματα και ένα σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια που το βιώνουν ως μηχανισμό που προδιαγράφει το μέλλον τους, χωρίς να τους προσφέρει ουσιαστικές ευκαιρίες. Μέσα σε λίγες ημέρες, στο πλευρό τους τάχθηκαν εκπαιδευτικοί, γονείς και φοιτητές.

Σύνθημα σε πλακάτ: «8 ώρες ασφυξίας με 35 μαθητές ανά τάξη· αυτή είναι η συνταγή του γαλλικού εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος» / REUTERS/Stephane Mahe

Οι εικόνες από τις διαδηλώσεις είναι χαρακτηριστικές στη Γαλλία: οδοφράγματα, δακρυγόνα, αστυνομικός κλοιός και συλλήψεις. Αλλά ο Μεσίνα προειδοποιεί. Αυτό το κίνημα δεν πρέπει να συγκριθεί με τον Μάη του ’68. Πρόκειται για σαφή διάγνωση της κατάστασης στη Γαλλία του 2026.

Ανισότητες και κοινωνική γεωγραφία

Όπως εξηγεί ο Μεσίνα, η κοινωνική γεωγραφία του κινήματος αποκαλύπτει μέρος της ιστορίας. Το κίνημα ξεπήδησε από τα προάστια. Εκεί η υπόσχεση της Δημοκρατίας περί ισότητας δοκιμάζεται απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα των κοινωνικών τάξεων.

Η Γαλλία παραδοσιακά προβάλλει τη δημόσια εκπαίδευση ως έναν από τους θεσμούς μέσω των οποίων η δημοκρατική αρχή της καθολικότητας γίνεται πράξη. Ένα παιδί μπορεί να γεννιέται μέσα σε συνθήκες ανισότητας, αλλά το σχολείο υποτίθεται ότι θα χαλαρώσει τον δεσμό ανάμεσα στην καταγωγή και το πεπρωμένο του. Σήμερα όμως αυτή η υπόσχεση ακούγεται πλέον κενή περιεχομένου.

Η οργή για τις κενές θέσεις εκπαιδευτικών εντάθηκε από τον προϋπολογισμό του 2026. Καταργήθηκαν 3.256 υφιστάμενες θέσεις διδασκόντων στα δημόσια σχολεία, ενώ η μεταρρύθμιση στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών δημιούργησε περίπου 8.000 θέσεις για εκπαιδευόμενους. Τα δημόσια σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη Γαλλία εξυπηρετούν σήμερα περίπου 250.000 περισσότερους μαθητές σε σχέση με το 2008. Αλλά απασχολούν λιγότερους εκπαιδευτικούς.

Νάντη, Γαλλία: «Ελευθερία, Διχασμός, Ισότητα. Ας σώσουμε την πατρίδα μας από την τυραννία, καθώς η δημοκρατία μας ψυχορραγεί» / REUTERS/Stephane Mahe

Κατά συνέπεια, οι πολυπληθείς τάξεις έχουν γίνει πλέον ο κανόνας. Με τις ελλείψεις να είναι ιδιαίτερα οξυμένες στα φτωχότερα προάστια. Πρόκειται για διοικητικές αστοχίες, οι οποίες όμως διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι αντιλαμβάνονται τη θέση τους στην κοινωνία. Διότι η ανισότητα γίνεται ορατή και απτή μέσα από την απουσία εκπαιδευτικού, τις ασφυκτικά γεμάτες αίθουσες, τα νερά που τρέχουν από την οροφή. Παράλληλα, οι μαθητές αισθάνονται ότι ο ταχυδρομικός κώδικας της περιοχής τους πιθανόν έχει ήδη περιορίσει τις προοπτικές του μέλλοντός τους.

Το κράτος δεν παρέχει, αλλά αστυνομεύει

Κατά τον Μπαρίς Καϊλί Μεσίνα, αυτή η εκπαιδευτική κρίση στη Γαλλία έχει μετατραπεί σε κρίση πολιτικής νομιμοποίησης. Για πολλούς μαθητές, το κράτος εμφανίζεται πλέον με δύο εντελώς διαφορετικά πρόσωπα. Εντός των σχολικών τειχών, φαντάζει εξαντλημένο. Αδυνατεί να καλύψει θέσεις εκπαιδευτικών, να συντηρήσει κτιριακές εγκαταστάσεις ή να εγγυηθεί ισότιμες συνθήκες μεταξύ των διαφορετικών περιοχών.

Όταν όμως η οργή ξεπερνά τα σχολικά όρια και βγαίνει στον δρόμο, το ίδιο αυτό κράτος επιδεικνύει αξιοσημείωτη δραστηριότητα. Αστυνομική καταστολή, συλλήψεις, δακρυγόνα. Το κράτος δαπανά πόρους χωρίς φειδώ.

Και οι νέοι αντιλαμβάνονται μια σαφή αντίφαση. Η κυβέρνηση έχει χάσει την ικανότητά της να παρέχει ασφάλεια με την κοινωνική έννοια του όρου. Αλλά διατηρεί πλήρη επάρκεια στην επιβολή της τάξης μέσω του καταναγκασμού.

Το ιδιότυπο πολιτικό μάθημα

Οι νέοι πολίτες βιώνουν αυτή την αντίφαση προτού καν ψηφίσουν, πληρώσουν φόρους ή εισέλθουν στην αγορά εργασίας. Η πρώτη τους ουσιαστική επαφή με την πολιτική μπορεί να προκύψει μέσα από ένα ιδιότυπο «μάθημα», λέει ο Μεσίνα. Διδάσκονται, με πικρό τρόπο, ότι το κράτος που δυσκολεύεται να διαθέσει πόρους για τους μαθητές του, βρίσκει παρ’ όλα αυτά αξιοσημείωτη δύναμη για να τους αστυνομεύει.

Και αυτή η εμπειρία συνιστά πολιτική κοινωνικοποίηση. Μια γενιά δεν μαθαίνει τη δημοκρατία μόνο μέσα από τα μαθήματα αγωγής του πολίτη, αλλά μέσα από τις αλληλεπιδράσεις της με τους θεσμούς.

Όταν τα σχολεία λειτουργούν σωστά, τα δικαιώματα γίνονται σεβαστά και η κοινωνική κινητικότητα φαντάζει εφικτή, τότε οι δημοκρατικές υποσχέσεις αποκτούν ουσιαστικό περιεχόμενο. Όταν όμως οι δημόσιοι θεσμοί υποχωρούν και οι κατασταλτικοί μηχανισμοί ενισχύονται, το δίδαγμα είναι διαφορετικό. Το κράτος υιοθετεί μια επιλεκτική στάση: παραμένει απόμακρο όταν ζητούνται πόροι, αλλά γίνεται άμεσα ορατό όταν απαιτείται υπακοή.

«Δεν επέλεξα να αιμορραγώ εξαιτίας αυτού» / REUTERS/Sarah Meyssonnier

Γιατί η Γαλλία αφορά όλη την Ευρώπη

Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τη Γαλλία και θα πρέπει να προκαλεί ανησυχία στην υπόλοιπη Ευρώπη. Σε όλη την ήπειρο, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν δημοσιονομικές πιέσεις, παλαιωμένες δημόσιες υποδομές, ελλείψεις εκπαιδευτικών, στεγαστική κρίση και αυξανόμενες απαιτήσεις από τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας. Και οι νέοι ενηλικιώνονται έχοντας βιώσει τη χρηματοπιστωτική κρίση, την πανδημία, τον πόλεμο στην ήπειρο, τον πληθωρισμό. Λαμβάνοντας παράλληλα και επί χρόνια ότι μήνυμα ότι οι δημόσιοι προϋπολογισμοί αφήνουν ελάχιστα περιθώρια για φιλοδοξίες. Πρέπει να μετριάσουν τις προσδοκίες τους, την ώρα που ο πλούτος, η ιδιοκτησία και οι ευκαιρίες παραμένουν, με πεισματική επιμονή, άνισα κατανεμημένα.

Οι δημοκρατίες μπορούν να αντέξουν τις διαμαρτυρίες. Τις έχουν ανάγκη. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος προκύπτει όταν οι νέοι παύουν να πιστεύουν ότι η θεσμική πολιτική μπορεί να αλλάξει τις συνθήκες της ζωής τους, σημειώνει ο Μεσίνα. Γιατί τότε ο δρόμος μετατρέπεται σε κάτι περισσότερο από χώρο διαμαρτυρίας. Γίνεται για τους νέους μια άλλη αίθουσα διδασκαλίας της ιδιότητας του πολίτη. Και εκεί οι ίδιοι καθορίζουν τα μαθήματα και τις μεθόδους.

Οι αρχές στη Γαλλία βρίσκονται, συνεπώς, αντιμέτωπες με ένα ζήτημα πολύ ευρύτερο από το άνοιγμα των σχολείων ή την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης. Αν το κίνημα αντιμετωπιστεί πρωτίστως ως ζήτημα ασφαλείας, θα ενταθεί η δυσπιστία που ώθησε τους νέους στους δρόμους. Και ναι, η κυβέρνηση οφείλει να δώσει λύσεις σε ζητήματα όπως οι προσλήψεις εκπαιδευτικών, η φθορά των υποδομών, οι ανισότητες στην παροχή εκπαίδευσης και οι πιέσεις που σχετίζονται με την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Τα χρήματα από μόνα τους, όμως, δεν αρκούν για να αποκαταστήσουν την πολιτική εμπιστοσύνη. Οι μαθητές χρειάζονται επίσης αποδείξεις ότι, όταν υψώνουν τη φωνή τους, το αποτέλεσμα δεν είναι η παρακολούθηση, οι συλλήψεις ή η απόρριψη.

Όταν το κοινωνικό συμβόλαιο διαβρώνεται

Το κοινωνικό συμβόλαιο στην Ευρώπη δεν βασίστηκε ποτέ αποκλειστικά στις εκλογές, λέει ο ιστορικός. Εμπεριέχει μια σιωπηρή συμφωνία: οι πολίτες αποδέχονται την εξουσία των δημοκρατικών θεσμών, διότι οι θεσμοί αυτοί προσφέρουν μια αξιόπιστη πορεία προς την ασφάλεια, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την κοινωνική πρόοδο. Η δημόσια εκπαίδευση κατέχει ξεχωριστή θέση σε αυτή τη συμφωνία, καθώς μετατρέπει την αφηρημένη έννοια της ισότητας σε καθημερινό βίωμα.

Αν το σχολείο δεν μπορεί να επιτελέσει αυτόν τον ρόλο, οι συνέπειες ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια των σχολικών κτιρίων. Οι μαθητές ζητούν εκπαιδευτικούς, ολιγομελή τμήματα, λειτουργικές σχολικές εγκαταστάσεις και ένα καλύτερο μέλλον. Αλλά το βαθύτερο αίτημα σχετίζεται με την ιδιότητα του πολίτη: προτίθεται άραγε η Δημοκρατία να τηρήσει τη δέσμευσή της, καθιστώντας την ισότητα πραγματικότητα στη ζωή των νέων που μεγαλώνουν εντός της;

Η Ευρώπη οφείλει να αφουγκραστεί και τους μαθητές της Γαλλίας. Τα κοινωνικά συμβόλαια σπάνια καταρρέουν από τη μια στιγμή στην άλλη, λέει ο Μπαρίς Καϊλί Μεσίνα. Διαβρώνονται σταδιακά, καθώς τα δίκαια αιτήματα μένουν αναπάντητα, μέχρι που μια ολόκληρη γενιά συνειδητοποιεί —με πικρό τρόπο, στους δρόμους— ότι το κράτος μπορεί να απουσιάζει όταν υπάρχει ανάγκη για στήριξη, αλλά να είναι υπερβολικά παρόν μόλις εκδηλωθεί κοινωνική αμφισβήτηση.

in.gr