No-Fly Zone: Η μπλόφα που κληρονομεί ο επόμενος πόλεμος

Κάπου ανάμεσα στη Μόσχα και το Κίεβο ετοιμάζεται, αν πιστέψουμε τον Ντόναλντ Τραμπ η συνάντηση που θα κρίνει τον πόλεμο. Πούτιν και Ζελένσκι στο ίδιο τραπέζι, για πρώτη φορά. Οι τηλεφωνικές γραμμές δουλεύουν ασταμάτητα, ενενήντα λεπτά με το Κρεμλίνο την ημέρα της αμερικανικής επετείου, ενώ στο μέτωπο η ρωσική σημαία υψώνεται πάνω από την Kostiantynivka. Η διπλωματία και ο πόλεμος τρέχουν παράλληλα, και καθένας βιάζεται να προλάβει τον άλλον.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, στην Άγκυρα, στο περιθώριο της συνόδου του ΝΑΤΟ, ο Τραμπ είπε κάτι που καμία αμερικανική κυβέρνηση δεν είχε τολμήσει να πει από το 2022, ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επιβάλουν ζώνη απαγόρευσης πτήσεων πάνω από την Ουκρανία. Με προϋπόθεση, βεβαίως. Αν υπογραφεί συμφωνία ειρήνης και η Ρωσία επιτεθεί ξανά. «Αν χρειαστεί, ναι, αλλά με μια συμφωνία δεν θα χρειαστεί να ανησυχούμε γι’ αυτό», δήλωσε δίπλα στον Ζελένσκι.

Επί τέσσερα χρόνια, η φράση «κλείστε τον ουρανό» ήταν η ικεσία του Κιέβου και το απόλυτο ταμπού της Δύσης. Ο πρώην γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Jens Stoltenberg, την απέρριπτε ως δρόμο προς γενικευμένο ευρωπαϊκό πόλεμο. Τώρα την προφέρει, έστω υπό όρους, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Τα ρεπορτάζ την κατέγραψαν ως ακόμα έναν αυτοσχεδιασμό του. Λάθος ανάγνωση. Πρόκειται για κίνηση σε παιχνίδι εξαναγκαστικής διπλωματίας, με πυρηνικές δυνάμεις εκατέρωθεν του τραπεζιού, και αξίζει να διαβαστεί με τα εργαλεία της στρατηγικής ανάλυσης, όχι της ειδησεογραφίας.

Το στοίχημα της Ουάσιγκτον

Ο Τραμπ διαπραγματεύεται με έναν αντίπαλο που δεν βιάζεται. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν ελέγχει τον ρυθμό στο μέτωπο, η ρωσική οικονομία έχει προσαρμοστεί σε καθεστώς πολέμου, και κάθε μήνας που περνά βελτιώνει τη ρωσική θέση στο τραπέζι. Γιατί να υπογράψει;

Για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα, η Ουάσιγκτον πρέπει να αλλάξει τον ρωσικό υπολογισμό κόστους. Όχι το κόστος του σήμερα, που η Μόσχα το έχει αποδεχθεί, αλλά το κόστος του αύριο. Η δήλωση περί No-Fly Zone κάνει ακριβώς αυτό. Λέει στο Κρεμλίνο πως το μεταπολεμικό τοπίο μπορεί να περιλαμβάνει αμερικανική αεροπορική ομπρέλα πάνω από την Ουκρανία. Κλείσε τώρα, με όρους που ξέρεις, ή αντιμετώπισε αργότερα ένα σκηνικό που δεν ελέγχεις.

Η απειλή δεν χρειάζεται να είναι απολύτως αξιόπιστη για να λειτουργήσει. Αρκεί να μην μπορεί ο αντίπαλος να την αποκλείσει. Στη λογική του εξαναγκασμού, όπως τη θεμελίωσε ο Thomas Schelling, ο στόχος δεν είναι να πείσεις τον αντίπαλο ότι θα εκτελέσεις, αλλά να του στερήσεις τη βεβαιότητα ότι δεν θα εκτελέσεις. Και η πρώτη ρωσική αντίδραση δείχνει ότι η αβεβαιότητα επιτεύχθηκε. Ο εκπρόσωπος του ρώσου προέδρου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε την ιδέα «καινούργια», που «χρειάζεται μελέτη», σημειώνοντας ότι θα σήμαινε ΝΑΤΟϊκές δυνάμεις σε ουκρανικό έδαφος. Όταν ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου απαντά με ανάλυση αντί για ουλτιμάτουμ, κάτι μπήκε στην εξίσωση που δεν υπήρχε πριν.

Υπάρχει και προηγούμενο. Στην αναμέτρηση Ιράν, Ισραήλ και ΗΠΑ, ο Τραμπ ανέβασε το ρίσκο απότομα, χτύπησε, και πούλησε αμέσως την έξοδο. Η κλιμάκωση ως προθάλαμος της αποκλιμάκωσης. Κατά μία ανάγνωση, το μοντέλο δούλεψε. Αυτή είναι η αισιόδοξη εκδοχή των δηλώσεων στην Άγκυρα, η ρητορική κλιμάκωση ως μοχλός που κλείνει τον πόλεμο.

Γιατί η Μόσχα δεν θα φοβηθεί

Η αισιόδοξη εκδοχή προσκρούει σε τρία εμπόδια, και τα τρία δομικά.

Πρώτο εμπόδιο: το βάρος της επένδυσης. Η απειλή λειτουργεί όταν ο απειλούμενος φοβάται την απώλεια περισσότερο απ’ όσο επιθυμεί το κέρδος. Η Ρωσία έχει επενδύσει στον πόλεμο τέσσερα και πλέον χρόνια, εκατοντάδες χιλιάδες απώλειες, τη μετατροπή της βιομηχανίας της σε πολεμική μηχανή και το σύνολο του πολιτικού κεφαλαίου του καθεστώτος. Μια φράση σε συνέντευξη Τύπου δεν αντισταθμίζει αυτό το βάρος. Το Κρεμλίνο μπορεί να ποντάρει ότι ο Τραμπ μπλοφάρει, και διαθέτει ιστορική βάση για το στοίχημα. Ο ίδιος άνθρωπος έχει αποκλείσει επανειλημμένα την αποστολή αμερικανικών χερσαίων δυνάμεων και έχει χαρακτηρίσει τον πόλεμο «πόλεμο του Μπάϊντεν και του Ζελένσκι». Η Μόσχα ερμήνευσε ήδη τις παράλληλες δηλώσεις του για ουκρανικά πλήγματα σε βάθος ως «παρανοήσεις της αμερικανικής ηγεσίας», όχι ως στρατηγική μεταβολή. Μετάφραση από τη γλώσσα του Κρεμλίνου, δεν τον παίρνουμε στα σοβαρά.

Δεύτερο εμπόδιο, το κόστος της αποκάλυψης. Η μπλόφα που αποκαλύπτεται αφήνει τον παίκτη φτωχότερο από πριν. Έστω ότι υπογράφεται συμφωνία. Έστω ότι η Μόσχα, έξι μήνες αργότερα, δοκιμάζει τα όρια. Ενα drone, ένα «λάθος», μια τοπική προσβολή που μένει κάτω από το κατώφλι της προφανούς εισβολής. Θα σηκώσει ο Τραμπ αμερικανικά μαχητικά για να καταρρίψει ρωσικά αεροσκάφη; Αν όχι, δεν καταρρέει μόνο η εγγύηση προς την Ουκρανία. Καταρρέει η αξία της αμερικανικής υπογραφής συνολικά, και το σημειώνουν στη Βαρσοβία, στο Ελσίνκι, στην Ταϊπέι. Οφείλει να το σημειώσει και η Αθήνα, που χτίζει κομμάτι της δικής της αποτροπής πάνω σε αμερικανικές διαβεβαιώσεις. Μια εγγύηση που ο εγγυητής δεν σκοπεύει να τιμήσει είναι χειρότερη από την απουσία εγγύησης, διότι προσθέτει στον κίνδυνο και την ψευδαίσθηση ασφάλειας.

Τρίτο εμπόδιο, η στρατιωτική πραγματικότητα. Ζώνη απαγόρευσης πτήσεων απέναντι στη Ρωσία δεν είναι διακήρυξη· είναι εκστρατεία. Απαιτεί εκατοντάδες μαχητικά, δεκάδες συστοιχίες αεράμυνας, δεκάδες χιλιάδες προσωπικό, και κυρίως προϋποθέτει την καταστροφή ρωσικών ραντάρ και αντιαεροπορικών συστημάτων, δηλαδή πράξεις πολέμου κατά πυρηνικής δύναμης. Οι ζώνες του Ιράκ, της Βοσνίας και της Λιβύης επιβλήθηκαν σε αντιπάλους ήδη συντετριμμένους. Η Δύση δεν έχει επιβάλει ποτέ No-Fly Zone σε αντίπαλο που μπορεί να πυροβολήσει πίσω. Αυτή η ασυμμετρία ανάμεσα στο μέγεθος της απειλής και στη θέληση εκτέλεσής της είναι ορατή και από τη Μόσχα.

Το σκαλοπάτι που μένει

Αν η απειλή ούτε πείθει αρκετά για να κλείσει τον πόλεμο ούτε πρόκειται να εκτελεστεί, τι απομένει; Απομένει το σκαλοπάτι.

Το 2022, το ΝΑΤΟ απορρίπτει το «κλείσιμο του ουρανού» ομόφωνα και σχεδόν με τρόμο.

Το 2025, μετά τα ρωσικά drones που έπεσαν σε πολωνικό έδαφος, ο αναπληρωτής πρωθυπουργός της Πολωνίας, Radoslaw Sikorski, προτείνει ζώνη απαγόρευσης υπό ΝΑΤΟ και ΕΕ, και ευρωπαϊκές πρωτεύουσες συζητούν την επέκτασή της ως το Κίεβο.

Το 2026, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών τη δηλώνει δημοσίως ως αμερικανική επιλογή, δίπλα στον Ουκρανό πρόεδρο, μπροστά στις κάμερες.

Τέσσερα χρόνια, τρία σκαλοπάτια. Το αδιανόητο έγινε συζητήσιμο, το συζητήσιμο έγινε θέση. Κάθε επόμενος παίκτης ξεκινά από το σημείο όπου σταμάτησε ο προηγούμενος, όχι από το μηδέν.

Ο Schelling είχε όνομα και γι’ αυτό, «η απειλή που αφήνει κάτι στην τύχη». Κάθε δέσμευση αυτού του τύπου ξεφεύγει από τον έλεγχο εκείνου που την αναλαμβάνει, γιατί δημιουργεί έναν μηχανισμό όπου η κλιμάκωση μπορεί να πυροδοτηθεί από ατύχημα, παρανόηση ή πρωτοβουλία τρίτου, ερήμην των πρωταγωνιστών.

Αυτή είναι η πραγματική λειτουργία της δήλωσης της Άγκυρας, ανεξάρτητα από τις προθέσεις του ανθρώπου που την εκφώνησε. Ο Τραμπ τη σχεδίασε ως διαπραγματευτικό χαρτί μιας χρήσης. Το σύστημα όμως δεν πετάει τα χαρτιά, τα αρχειοθετεί. Η επόμενη κρίση, με άλλον πρόεδρο ή με τον ίδιο, θα βρει την No-Fly Zone ήδη κανονικοποιημένη στον αμερικανικό λόγο, με το πολιτικό κόστος της πρότασης ήδη πληρωμένο.

Η στάθμιση, λοιπόν. Το ενδεχόμενο η απειλή να λειτουργήσει ως μοχλός συμφωνίας υπαρκτό, αλλά με λίγες πιθανότητες, καθώς προϋποθέτει ρωσική ηγεσία που φοβάται το αμερικανικό αύριο περισσότερο απ’ όσο εμπιστεύεται το ρωσικό σήμερα, και τίποτα στη συμπεριφορά της Μόσχας δεν το δείχνει. Το πιθανότερο σενάριο, η δήλωση προεξοφλείται ως ρητορική, η διαπραγμάτευση συνεχίζεται στους δικούς της ρυθμούς, και το μόνο μόνιμο κατάλοιπο είναι ένα ακόμα σκαλί στη σκάλα.

Διότι οι πόλεμοι μεταξύ μεγάλων δυνάμεων σπανίως ξεκινούν με απόφαση. Ξεκινούν κάπως έτσι, μια νύχτα, χρόνια μετά τη συμφωνία, ένα ραντάρ στη δυτική Ουκρανία πιάνει ίχνος που δεν έπρεπε να είναι εκεί. Ένας αξιωματικός υπηρεσίας ανατρέχει στους κανόνες εμπλοκής και βρίσκει μια δέσμευση που κάποιος πρόεδρος έδωσε σε μια συνέντευξη Τύπου στην Άγκυρα, ένα καλοκαίρι που όλοι μιλούσαν για ειρήνη. Έχει τριάντα δευτερόλεπτα να αποφασίσει αν η Αμερική το εννοούσε.

Του Ηλία Φωτίου *

* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος

newostrategy.gr