Ο ΣΥΡΙΖΑ που… έφαγε τον εαυτό του: Κρίση ηγεσίας, ταυτότητας και κοινωνικής εκπροσώπησης οδήγησαν στην πτώση

Λογικά, η περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ ως κόμμα που ξεκίνησε από τα χαμηλά, κυβέρνησε τη χώρα, υπήρξε ισχυρή αντιπολίτευση, για να βρεθεί στο εκλογικό καναβάτσο το 2023 και σήμερα να είναι αντιμέτωπος με το ενδεχόμενο της εκλογικής εξαφάνισης, δεν πρέπει να υπάρχει αλλού στον κόσμο.

Από το pasokification στο syrizafication;

Η ίδια λογική είναι πως αν στην πολιτική επιστήμη υπάρχει ο όρος pasokification (που περιγράφει πως ένα άλλοτε πανίσχυρο κόμμα οδηγήθηκε στον εκλογικό μαρασμό), θα πρέπει να εφευρεθεί κι ένας αντίστοιχος όρος για τον ΣΥΡΙΖΑ που μέσα σε 11 χρόνια βρέθηκε από το 36,34% του Ιανουαρίου του 2015 στο 17,83% του Ιουνίου του 2023, ενώ σήμερα -σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις- κινείται γύρω στο 1 με 2% (οι μετρήσεις έγιναν πριν τις τελευταίες αποχωρήσεις βουλευτών και στελεχών).

Βλέποντας κανείς τα γεγονότα διαπιστώνει ότι χρειάστηκαν ακριβώς τρία χρόνια μέχρι ο βαθιά πληγωμένος ΣΥΡΙΖΑ των εκλογών του 2023 να βρεθεί αντιμέτωπος με το ενδεχόμενο της εκλογικής εξαΰλωσης. Το εντυπωσιακό είναι ότι παρά το εξαιρετικά άσχημο αποτέλεσμα των τελευταίων εθνικών εκλογών, ο ΣΥΡΙΖΑ είχε παραμείνει αξιωματική αντιπολίτευση και μάλιστα με αρκετή διαφορά από το τρίτο ΠΑΣΟΚ. Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει πως η αλλαγή της σκυτάλης στην ηγεσία του κόμματος θα μπορούσε να δημιουργήσει τις συνθήκες ανασύνταξης του χώρου και αντεπίθεσής του.

Το κομβικό σημείο

Η παραίτηση του Αλέξη Τσίπρα από την ηγεσία του κόμματος, αποτέλεσε την θρυαλλίδα των εξελίξεων. Εκεί αποδείχθηκε ξεκάθαρα ότι ο πρώην πρωθυπουργός ήταν η κόλλα που ένωνε τα κομμάτια του παζλ του ΣΥΡΙΖΑ. Καμία τάση, φράξια ή ιδεολογικό ρεύμα δεν κατάφερε να βγάλει μπροστά εκείνον ή εκείνη που θα αποδέχονταν άπαντες ως το συνδετικό κρίκο μεταξύ των διαφορετικών αντιλήψεων που επικρατούσαν στο κόμμα. Κάπως έτσι, από τις εσωκομματικές εκλογές του Σεπτέμβρη της ίδιας χρόνιας, όταν και έγινε η έκπληξη με την επικράτηση του Στέφανου Κασσελάκη, άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για την πορεία του ΣΥΡΙΖΑ προς το γκρεμό.

Ο Στέφανος Κασσελάκης, σχεδόν άγνωστος στην ελληνική πολιτική σκηνή, κερδίζει τις εσωκομματικές εκλογές απέναντι στην Έφη Αχτσιόγλου. Η εκλογή του από την πρώτη στιγμή σηματοδότησε τη σύγκρουση ανάμεσα στο παραδοσιακό κομματικό στελεχικό δυναμικό και μια νέα, εντελώς προσωποκεντρική αντίληψη για την πολιτική της οποίας ο κάτοχος αν και δήλωνε «αριστερός», ουδεμία σχέση είχε με την Αριστερά και την πολιτική της.

Η στήριξη

Αξίζει βέβαια να σημειωθεί εδώ ότι αρκετοί «αριστεροί» ήταν αυτοί που στήριξαν μετά μανίας τον Στέφανο Κασσελάκη, στη λογική της μη επικράτησης των εσωκομματικών τους αντιπάλων. Είναι με λίγα λόγια η εποχή που αρχίζει να φαίνεται ξεκάθαρα πως οι προσωπικές στρατηγικές υπερτερούν της συλλογικότητας και πως ο ΣΥΡΙΖΑ έχει πάψει να ασχολείται με την κοινωνία, αλλά ότι παλεύει για την πάρτη του και μόνο.

Τα γεγονότα που ακολουθούν οδηγούν στη διάσπαση του Νοεμβρίου του 2023. Πρώτα αποχωρεί η Ομπρέλα, λίγο αργότερα θα ακολουθήσουν τα νεότερα στελέχη, οι άνθρωποι που ηλιακά ήταν κοντά στον Αλέξη Τσίπρα, οι περισσότεροι εκ των οποίων των συντρόφευαν από τα φοιτητικά χρόνια (Ηλιόπουλος, Τζανακόπουλος, Χαρίτσης, Αχτσιόγλου κλπ.). Ιδρύουν τη Νέα Αριστερά, φιλοδοξώντας να γίνουν ένας μεγαλύτερος και πιο ισχυρός πόλος για το χώρο της Αριστεράς.

Την ίδια ώρα ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει σε μια εσωστρέφεια διαρκείας. Θα περίμενε κανείς ότι από τη στιγμή που έφυγαν εκείνοι τους οποίους αρκετοί εντός κόμματος αποκαλούσαν «βαρίδια», ο ΣΥΡΙΖΑ θα εκτοξευόταν δημοσκοπικά. Κάτι τέτοιο ουδέποτε συνέβη. Ο ΣΥΡΙΖΑ εξακολουθούσε να απασχολεί τα μέσα ενημέρωσης και την επικαιρότητα για τους εντελώς λάθος λόγους.

Για τους λάθος λόγους

Με λίγα λόγια η συζήτηση δεν περιστρεφόταν γύρω από τις προτάσεις του για θέματα που απασχολούν την κοινωνία ή για την αντιπολιτευτικό του λόγο. Επικεντρώνεται στα καμώματα του προέδρου του που «αδιαμεσολάβητα» θέλει να πείσει τον κόσμο ότι είναι ο Μεσσίας που περίμενε και που ταυτόχρονα οι αλλαγές που προωθεί εντός κόμματος έρχονται σε ευθεία σύγκρουση με την κομματική ελίτ που ήδη έχει εκνευριστεί και το δείχνει.

Στο συνέδριο του Φεβρουαρίου του 2024, λίγους μήνες μόνο μετά την εκλογή του ο Στέφανος Κασσελάκης «σώζεται» από την παρέμβαση της τριανδρίας (Νίκος Παππάς, Σωκράτης Φάμελλος, Γιώργος Τσίπρας). Είχε προηγηθεί η ανάρτηση του Αλέξη Τσίπρα που είχε ανάψει φωτιές στο κόμμα. Πλέον τα πράγματα ήταν ξεκάθαρα, στον ΣΥΡΙΖΑ επισήμως υπήρχαν δύο κόσμοι και ήταν ζήτημα χρόνου για την επόμενη σύγκρουση.

Από τις ευρωεκλογές στην πτώση Κασσελάκη

Οι ευρωεκλογές του Ιουνίου επιβεβαιώνουν τη συρρίκνωση της επιρροής του κόμματος. Από τη μια η πλευρά Κασσελάκη πανηγύριζε επειδή κατάφερε -κι εν μέσω εσωκομματικού «πολέμου»- να πάρει ποσοστό περί το 15%, από την άλλη οι φωνές της αμφισβήτησης αρχίζουν να πληθαίνουν εντός ΣΥΡΙΖΑ. Οι επικριτές της ηγεσίας μιλούσαν για τον ψυχολογικό πήχη του 15% (απ’ τον οποίο ο ΣΥΡΙΖΑ πέρασε από κάτω), υποστηρίζοντας ότι από τη στιγμή που τα «βαρίδια» της εσωκομματικής αντιπολίτευσης αποτελούσαν παρελθόν, αυτή η επίδοση ήταν κατώτερη των προσδοκιών. Μιλώντας με αριθμούς ο ΣΥΡΙΖΑ σε σχέση με τις εθνικές εκλογές της προηγούμενης χρονιάς είχε χάσει περίπου 350.000 ψηφοφόρους.

Το διάστημα από τον Σεπτέμβριο έως τον Νοέμβριο του 2024 σημειώνονται διάφορα επεισόδια στο σήριαλ του ΣΥΡΙΖΑ και η εσωκομματική κρίση κορυφώνεται. Ο Στέφανος Κασσελάκης χάνει την εσωκομματική στήριξη και οδηγείται εκτός ηγεσίας, ύστερα από πολύμηνη σύγκρουση με την πλειοψηφία των οργάνων.

Η αδυναμία της νέας ηγεσίας

Πρόεδρος εκλέγεται ο Σωκράτης Φάμελλος, με στόχο την οργανωτική ανασυγκρότηση και την επιστροφή στην παραδοσιακή συλλογική λειτουργία του κόμματος. Ωστόσο, παρά την αλλαγή ηγεσίας, ο ΣΥΡΙΖΑ αδυνατεί να ανακτήσει τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης στη συνείδηση μεγάλου μέρους των ψηφοφόρων. Οι δημοσκοπήσεις παραμένουν χαμηλές, ενώ συνεχίζεται η συζήτηση για τον ευρύτερο χώρο της Κεντροαριστεράς.

Η επιστροφή του Αλέξη Τσίπρα με νέο πολιτικό εγχείρημα (ΕΛ.Α.Σ.) δημιουργεί νέο κύμα ανακατατάξεων στον χώρο. Ο ΣΥΡΙΖΑ αντιμετωπίζει νέες αποχωρήσεις βουλευτών και στελεχών, με αποτέλεσμα σημαντική μείωση της κοινοβουλευτικής του δύναμης και την αφετηρία μιας έντονης συζήτησης για το μέλλον του κόμματος. Ακόμα και την ώρα της μεγάλης πτώσης όμως, η εικόνα που δίνεται στην κοινωνία είναι ότι τα στελέχη δίνουν τη δική τους μάχη για τα οφίτσια και την κομματική καρέκλα και όχι για τον κόσμο και τα προβλήματά του.

Γιατί συρρικνώθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ;

Έχει γίνει ήδη μεγάλη συζήτηση για τη συρρίκνωση του κόμματος, έχουν γραφτεί άρθρα ειδικών, έχουν ακουστεί απόψεις και αυτά είναι μόνο η αρχή. Το φαινόμενο ΣΥΡΙΖΑ θα συνεχίσει να απασχολεί, αν μη τι άλλο, την πολιτική επιστήμη. Η αλήθεια είναι ότι αν σταχυολογήσει κανείς τις απόψεις η συρρίκνωση δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά στη συσσώρευση πολιτικών, οργανωτικών και κοινωνικών αιτιών.

Ο αείμνηστος Ηλίας Νικολακόπουλος είχε επισημάνει ήδη από την περίοδο μετά τις εκλογές του 2019 ότι ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είχε καταφέρει να μετατρέψει την εκλογική του επιρροή σε βαθιά κοινωνική και οργανωτική γείωση. Υποστήριζε ότι η εκλογική του άνοδος βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην κατάρρευση του ΠΑΣΟΚ και λιγότερο στη συγκρότηση μιας σταθερής νέας κοινωνικής πλειοψηφίας.

Ο πολιτικός επιστήμονας Λευτέρης Κουσούλης έχει χαρακτηρίσει την κρίση του ΣΥΡΙΖΑ ως κρίση ταυτότητας. Σύμφωνα με την ανάλυση και την ερμηνεία του, μετά το 2019 το κόμμα δεν απάντησε στο ερώτημα «τι είναι ο ΣΥΡΙΖΑ σήμερα», δεν συγκρότησε σαφή προγραμματική πρόταση και εγκλωβίστηκε σε εσωκομματικές αντιπαραθέσεις.

Ο καθηγητής Νίκος Μαραντζίδης που βρίσκεται στο πλευρό του Αλέξη Τσίπρα (συνεργάζονται από τις εκλογές του 2023) έχει τονίσει πως οι κοινωνικές συνθήκες που γέννησαν τον ΣΥΡΙΖΑ του 2012 δεν υπάρχουν πλέον  και ότι απαιτείται ένα νέο πολιτικό αφήγημα που δεν συγκροτήθηκε ποτέ.

Ο πανεπιστημιακός Μιχάλης Σπουρδαλάκης, που υπήρξε από τα ιδρυτικά στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ έχει υποστηρίξει ότι η μετάβαση του ΣΥΡΙΖΑ από κόμμα κινημάτων σε κόμμα διακυβέρνησης δημιούργησε βαθιές αντιφάσεις. Κατά την ανάλυσή του, η άσκηση κυβερνητικής εξουσίας οδήγησε σε απομάκρυνση από τα κοινωνικά κινήματα και αποδυνάμωσε την οργανωτική αυτονομία του κόμματος.

Αποσύνθεση

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς, καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου στις δημόσιες παρεμβάσεις του, έχει αποδώσει τη συρρίκνωση του ΣΥΡΙΖΑ κυρίως στα κάτωθι: στη διαμόρφωση ενός σταθερού αντίΣΥΡΙΖΑ κοινωνικού ρεύματος, στην αποτυχία του κόμματος να ασκήσει αποτελεσματική αντιπολίτευση, στην έλλειψη πειστικής εναλλακτικής κυβερνητικής πρότασης, στη διαρκή εσωκομματική κρίση (ειδικά μετά την εκλογή Κασσελάκη) και στην προσωποποίηση της πολιτικής σύγκρουσης εις βάρος της συλλογικής λειτουργίας του κόμματος.

Υπό αυτό το πρίσμα και λαμβάνοντας την απωθητική εικόνα που εκπέμπει προς την κοινωνία ο ΣΥΡΙΖΑ -ειδικά την τελευταία 2ετία μέσω των εσωκομματικών ανταγωνισμών- μόνο τυχαία δεν είναι η οργανωτική και πολιτική αποσύνθεση που ακολούθησε μέχρι να φτάσει στη σημερινή εικόνα των 8 βουλευτών και των εξαιρετικά χαμηλών ποσοστών στις δημοσκοπήσεις.

Δημήτρης Τερζής

in.gr