Το «ναυάγιο» του Brain Regain: Ρεπορτάζ του Politico για το φιάσκο με τους Έλληνες επιστήμονες

Το κυβερνητικό αφήγημα περί δυναμικού επαναπατρισμού των λαμπρών ελληνικών μυαλών δέχεται ένα βαρύτατο πλήγμα, με το διεθνές δίκτυο Politico να εξαπολύει αυστηρή κριτική στην Αθήνα. Όπως επισημαίνει το αναλυτικό ρεπορτάζ, το μεγαλεπήβολο σχέδιο για την αναστροφή του φαινομένου της φυγής των επιστημόνων στο εξωτερικό μετατράπηκε σε ένα πρωτοφανές φιάσκο, με επίκεντρο την άδοξη κατάληξη του προγράμματος «Trust your Stars».

Δεκάδες διακεκριμένοι ακαδημαϊκοί, οι οποίοι εργάστηκαν με την προσδοκία να φέρουν πίσω νέους ερευνητές αξιοποιώντας πόρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλώνουν σήμερα βαθύτατα προδομένοι. Το αποκορύφωμα της επαγγελματικής και ηθικής τους αγανάκτησης έγκειται στο γεγονός πως το κράτος ουδέποτε μπήκε στον κόπο να τους ειδοποιήσει εγκαίρως για την πλήρη κατάρρευση του εν λόγω σχεδιασμού.

Ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αποτυπώνει ανάγλυφα τη διάψευση των προσδοκιών: «Όλη αυτή η συζήτηση περί “brain gain” δεν είναι απλώς ένα αστείο, είναι ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, υπήρχε μόνο ένας τομέας όπου επενδύονταν χρήματα: η έρευνα, καθώς η ΕΕ το είχε θέσει ως προτεραιότητα. Τώρα δεν υπάρχει τίποτα, βρίσκεται στον πάτο της λίστας των προτεραιοτήτων μια πλήρης εγκατάλειψη».

Το φάντασμα της κρίσης και η σκληρή γλώσσα των αριθμών

Η ανάλυση του διεθνούς μέσου υπενθυμίζει το τεράστιο τίμημα της οικονομικής κρίσης του 2008, η οποία συρρίκνωσε την εγχώρια οικονομία κατά ένα τέταρτο και εκτόξευσε την ανεργία στο 28%. Εκείνη την περίοδο, υπολογίζεται ότι μισό εκατομμύριο πολίτες αναζήτησαν ένα καλύτερο μέλλον εκτός συνόρων. Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά μεταπολεμικά μεταναστευτικά κύματα, αυτή η μαζική έξοδος αφορούσε άτομα με εξαιρετικά υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και κατάρτισης. Σε μια προσπάθεια να αντιστρέψει το φαινόμενο, η σημερινή κυβέρνηση θέσπισε μια σειρά από κίνητρα μέσω της πρωτοβουλίας “Brain Regain”, όπως η απαλλαγή από τον φόρο εισοδήματος κατά 50% για μια επταετία, στοχεύοντας παράλληλα στο άνοιγμα θέσεων υψηλής εξειδίκευσης στον δημόσιο τομέα.

Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, η εικόνα παρουσιάζει σημάδια ανάκαμψης. Βάσει της μελέτης OECD Diaspora Review Greece, από το 2021 καταγράφεται μια σταθερή άνοδος των επαναπατρισμών, με τη διετία 2023-2024 να αποτελεί ιστορικό σημείο καμπής: 98.000 άτομα επέστρεψαν στην Ελλάδα έναντι 69.000 που αναχώρησαν. Ωστόσο, όταν ο φακός εστιάζει αποκλειστικά στους επιστήμονες και τους ερευνητές, το τοπίο παραμένει ζοφερό.

Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου

Στο επίκεντρο της επιστημονικής θύελλας βρίσκεται το περιβόητο πρόγραμμα «Trust your Stars», το οποίο διέθετε προϋπολογισμό 80 εκατομμυρίων ευρώ μέσω του ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF). Από τον τεράστιο όγκο των 1.241 ερευνητικών προτάσεων που κατατέθηκαν, εγκρίθηκαν τελικά οι 145. Η επίσημη λίστα με τους επιτυχόντες είδε το φως της δημοσιότητας στις 22 Ιουλίου 2025, έπειτα από μια βασανιστική αναμονή δεκατριών μηνών. Από εκείνη τη στιγμή, το οικοδόμημα άρχισε να καταρρέει.

Ακολούθησε μια βροχή 203 ενστάσεων από ερευνητές που απορρίφθηκαν, οι οποίοι ζητούσαν επαναξιολόγηση. Εκφράστηκαν σοβαρές αμφιβολίες για τη διαφάνεια της διαδικασίας, ενώ δεν έλειψαν και οι καταγγελίες που έφτασαν μέχρι το γραφείο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης επιχείρησε να ρίξει τους τόνους, ανακοινώνοντας πως είχαν ήδη εκταμιευθεί περίπου 40 εκατομμύρια ευρώ και ότι το υπόλοιπο ποσό θα διατίθετο σταδιακά έως τα τέλη του 2029. Οι αντιδράσεις όμως εντάθηκαν, με πολλούς από τους επιτυχόντες να αποστέλλουν εξώδικα στο υπουργείο Παιδείας, ζητώντας εξηγήσεις για την τύχη των χρημάτων σε ένα έργο που πρακτικά ήταν ανενεργό.

Η χαριστική βολή δόθηκε τον Μάιο, όταν το υπουργείο Παιδείας παραδέχθηκε πως το υπουργείο Οικονομικών είχε προχωρήσει στην απένταξη του έργου. Όπως αποκαλύφθηκε, η κυβέρνηση είχε διαγράψει το πρόγραμμα ακριβώς την ίδια ημέρα που δημοσιεύτηκε η επίσημη λίστα των επιτυχόντων, ωστόσο η επιστημονική κοινότητα παρέμεινε στο απόλυτο σκοτάδι για δέκα ολόκληρους μήνες.

Αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας εξήγησε την κυβερνητική οπτική στο Politico: «Τελικά δεν κατέστη δυνατό να υλοποιηθεί το έργο “Trust your Stars” εντός του χρονοδιαγράμματος που έθετε το RRF. Για τον λόγο αυτόν, το έργο αφαιρέθηκε, στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όσον αφορά τα κονδύλια που συνδέονται με τις εν λόγω δράσεις, αυτά ανακατευθύνθηκαν για τη χρηματοδότηση άλλων δράσεων που αναλήφθηκαν από το RRF και το υπουργείο Παιδείας. Κατά συνέπεια, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε απώλεια πόρων από το RRF».

Καταρρακωμένη αξιοπιστία και οργισμένοι ακαδημαϊκοί

Στα μέσα Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών εξέδωσε ανακοίνωση υποστηρίζοντας ότι αναζητά πόρους «για τη διευθέτηση τυχόν εκκρεμών οικονομικών υποχρεώσεων που απορρέουν από νομικές δεσμεύσεις που είχαν αναληφθεί κατά τον χρόνο ανάκλησης του προγράμματος». Παρ’ όλα αυτά, η ακαδημαϊκή κοινότητα κάνει λόγο για ένα νομικό τέχνασμα, καθώς ουδέποτε υπεγράφησαν επίσημες συμβάσεις μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων.

Ο κ. Χατζής καταγγέλλει την πλήρη καταστρατήγηση της σχέσης εμπιστοσύνης: «Αυτό που συνέβη παραβιάζει μια θεμελιώδη αρχή, η οποία είναι ιερή στα κράτη που διέπονται από το κράτος δικαίου: τη “δικαιολογημένη εμπιστοσύνη” του πολίτη προς το κράτος. Μπορεί να μην υπάρχει συμβατική ευθύνη, εφόσον δεν υπογράψαμε συμφωνία, αλλά υπάρχει πολιτική, ηθική και ίσως νομική υποχρέωση. Πολλοί νέοι απέρριψαν άλλες προτάσεις ή δεν ανέλαβαν εργασίες αλλού επειδή ήλπιζαν ότι θα πληρωθούν μέσω του προγράμματος». Το μήνυμά του προς τους ερευνητές του αύριο είναι δραματικό: «Αν είσαι νέος επιστήμονας και βρίσκεσαι στο εξωτερικό, μείνε εκεί! Αν είσαι νέος επιστήμονας και σκέφτεσαι να φύγεις στο εξωτερικό, κάν’ το. Μην περιμένεις ούτε λεπτό!».

Ο Παντελής Κάμμας, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΟΠΑ) και συν-διευθυντής μιας επιτυχημένης ερευνητικής πρότασης, ρίχνει φως στο θολό παρασκήνιο της αξιολόγησης: «Η αντίληψη στην επιστημονική κοινότητα ήταν ότι επρόκειτο για χρήματα της ΕΕ και ότι θα μπορούσαν να μοιραστούν βιαστικά μέσω αδιαφανών διαδικασιών. Υπήρχε ένα αίσθημα δυσπιστίας επειδή αυτό ήταν ένα έκτακτο, εφάπαξ πρόγραμμα. Από το υπουργείο έλειπε ένα οργανωμένο πλαίσιο αξιολόγησης, οι ενστάσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας βασίστηκαν σε αυτές τις γνωστές ελλείψεις και τα μέσα ενημέρωσης που επιδιώκουν να ασκήσουν αντιπολίτευση στην κυβέρνηση εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός. Ήταν η τέλεια καταιγίδα, οπότε η κυβέρνηση αποφάσισε να κάνει πίσω και να ακυρώσει το πρόγραμμα».

Συρρίκνωση πόρων και ηχηρή απουσία στρατηγικής

Η περίπτωση του Πέτρου Μπούρα-Βαλλιανάτου, αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας των Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αναδεικνύει το μέγεθος του πλήγματος. Ο ίδιος είχε ήδη συγκροτήσει μια ερευνητική ομάδα 25 νέων επιστημόνων από χώρες όπως η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, για μια πρωτοποριακή μελέτη σχετικά με τη βυζαντινή φαρμακολογία. Ευτυχώς, τα μέλη της ομάδας δεν είχαν προλάβει να μετεγκατασταθούν στην Ελλάδα πριν το σχέδιο τιναχθεί στον αέρα.

«Το πιο προσβλητικό είναι ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να μας συναντήσει ή να μας δώσει μια λογική εξήγηση για το τι συνέβη», τονίζει ο ίδιος. Αν και επέστρεψε στη χώρα το 2022 μετά από μια μακρά πορεία στο Εδιμβούργο για να μεγαλώσει εδώ τα παιδιά του, διαπιστώνει ότι οι επαναπατρισμοί γίνονται κυρίως με αυστηρά συναισθηματικά κριτήρια, επισημαίνοντας πως: «Δεν υπήρξε καμία σοβαρή πολιτική από το ελληνικό κράτος για να φέρει πίσω τους επιστήμονές του».

Η απουσία υποστήριξης αποτυπώνεται περίτρανα και στα μακροοικονομικά στοιχεία, αφού τα προκαταρκτικά στατιστικά δείχνουν ότι οι εθνικές δαπάνες για την έρευνα αναμένεται να υποχωρήσουν στο 1,27 δισ. ευρώ (μόλις 0,51% του ΑΕΠ) το 2025, έναντι 1,30 δισ. το 2024.

«Η χρηματοδότηση και οι χαμηλοί μισθοί είναι ένα μεγάλο ζήτημα», καταλήγει ο κ. Μπούρας-Βαλλιανάτος. «Θα έπρεπε να συσταθεί ένας ανεξάρτητος φορέας, ο οποίος θα κατανέμει κονδύλια για την έρευνα και θα τηρεί τα διεθνή πρότυπα όσον αφορά την αξιολόγηση. Είμαστε μια μικρή χώρα, γνωριζόμαστε όλοι μεταξύ μας, επομένως ένα μεγάλο ποσοστό των αξιολογητών θα έπρεπε να είναι ξένοι».

newsbreak.gr