Το βλέμμα της εξουσίας: Γιατί οι δυνάμεις καταστολής του Ιράν πυροβολούν τις διαδηλώτριες στα μάτια

Γυναίκες, νέοι, φοιτητές και μερικές φορές ακόμη και περαστικοί χάνουν ένα μάτι – ή ακόμη και την όρασή τους – ως αποτέλεσμα πυροβολισμών με καραμπίνες ή βλημάτων από κοντινή απόσταση.

Αυτή η πρακτική των δυνάμεων ασφαλείας παρατηρείται και πάλι τώρα: η δικηγόρος Σιρίν Εμπάντι, νικήτρια του Νόμπελ Ειρήνης το 2003, εκτίμησε στις 9 Ιανουαρίου ότι από την έναρξη των διαδηλώσεων στις αρχές του έτους, «τουλάχιστον 400 άτομα έχουν νοσηλευτεί στην Τεχεράνη για τραυματισμούς στα μάτια».

Αυτές οι πράξεις βίας δεν είναι απλά ατυχήματα.

Σύμφωνα με την κοινωνιολόγο Firouzeh Nahavandi, αποτελούν μέρος μιας πολιτικής λογικής που συνάδει με τη μακρά ιστορία εξουσίας στο Ιράν, όπου η στοχοποίηση των ματιών σημαίνει συμβολικά την αποστέρηση κάθε δυνατότητας πολιτικής ύπαρξης.

Το βλέμμα της εξουσίας

Στην προ-σύγχρονη πολιτική κουλτούρα του Ιράν, η όραση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εξουσία.

Το να βλέπεις σημαίνει να γνωρίζεις, το να βλέπεις σημαίνει να κρίνεις, το να βλέπεις σημαίνει να κυβερνάς.

Αυτή η έννοια διαπερνά την πολιτική λογοτεχνία και φαντασία του Ιράν.

Για παράδειγμα, στο Σαχνάμε ή «Βιβλίο των Βασιλέων» του Φερντόσι (10ος αιώνας), η τύφλωση χρησιμεύει ως αφηγηματικός δείκτης πολιτικής και κοσμικής πτώσης: σημαίνει την απώλεια του φαρ (θεϊκής δόξας), της αρχής που νομιμοποιεί την εξουσία, και λειτουργεί ως μόνιμη συμβολική απώλεια της ικανότητας άσκησης κυριαρχίας.

Το να είσαι τυφλός σημαίνει την πτώση σου.

Ο Ροστάμ και ο Σοράμπ από το Σαχναμέ του Γουίντσορ

Εκδίκηση και προειδοποίηση

Ιστορικά, η τύφλωση έχει χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο πολιτικής εξουδετέρωσης.

Επέτρεπε την απομάκρυνση ενός αντιπάλου —πρίγκιπα ή αξιωματούχου— χωρίς αιματοχυσία, μια πράξη που θεωρούνταν ιεροσυλία όταν αφορούσε την ελίτ.

Ένας τυφλός δεν εκτελούνταν, απλώς διαγραφόταν από την πολιτική τάξη.

Ο Σάχ Αμπάς Α΄ (στην εξουσία από το 1587 μέχρι το θάνατό του το 1629) τύφλωσε αρκετούς από τους γιους και τους εγγονούς του που ήταν ύποπτοι για συνωμοσία ή πιθανό να αμφισβητήσουν τη διαδοχή.

Το 1742, ο Ναντέρ Σαχ διέταξε την τύφλωση του γιου και διαδόχου του Ρεζά Κολί Μιρζά, μια εμβληματική πράξη των πρακτικών πολιτικής εξουδετέρωσης στο προ-σύγχρονο Ιράν.

Από την τελετουργική τύφλωση στην τύφλωση για «λόγους ασφαλείας»

Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν υποστηρίζει επίσημα την τύφλωση ως τιμωρία. Ωστόσο, η ευρεία εμφάνιση τραυματισμών στα μάτια κατά τη διάρκεια των σύγχρονων καταστολών αποκαλύπτει μια συμβολική συνέχεια.

Η τύφλωση είναι πλέον ευρέως διαδεδομένη, υποκρύπτεται από τις αρχές, προκαλείται από τα λεγόμενα «μη θανατηφόρα» όπλα και σπάνια τιμωρείται.

Η πολιτική λειτουργία παραμένει συγκρίσιμη: εξουδετέρωση χωρίς θανάτωση, σήμανση των σωμάτων για αποτροπή, πρόληψη οποιασδήποτε επανεμφάνισης διαμαρτυριών.

Στο σύγχρονο Ιράν, το βλέμμα έχει γίνει πολιτικό όπλο.

Οι διαδηλωτές κινηματογραφούν, τεκμηριώνουν και διαδίδουν. Οι εικόνες κυκλοφορούν, διασχίζουν τα σύνορα και υπονομεύουν την επίσημη αφήγηση.

Το να αγγίζεις τα μάτια σημαίνει λοιπόν να εμποδίζεις το να βλέπεις και να σε βλέπουν: να εμποδίζεις τη βιντεοσκόπηση, την αναγνώριση και τη μαρτυρία.

Ο στόχος δεν είναι μόνο το άτομο, αλλά η αλυσίδα του βλέμματος που συνδέει τους δρόμους του Ιράν με τη διεθνή κοινή γνώμη.

Σε αντίθεση με την τύφλωση του παρελθόντος, που αφορούσε μόνο τις ανδρικές ελίτ, η σημερινή βία κατά των γυναικών επηρεάζει κυρίως αυτές.

Το γυναικείο βλέμμα, ορατό, αυτόνομο και ελεύθερο από ιδεολογικό έλεγχο, γίνεται πολιτικά ανεκτό για ένα καθεστώς που βασίζεται στον έλεγχο του σώματος και του ορατού.

Ένα συνεχές φαινόμενο ορατής βίας

Η τρέχουσα καταστολή, που ακολουθεί τις μαζικές διαμαρτυρίες που ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου 2025, έχει ενταθεί με την εθνική διακοπή του διαδικτύου, μια σαφή προσπάθεια να εμποδιστεί η ορατότητα της βίας που ασκείται στους διαδηλωτές.

Ιατρικές αναφορές και ανεξάρτητες εκθέσεις περιγράφουν νοσοκομεία που κατακλύζονται από περιπτώσεις σοβαρών τραυμάτων –ιδιαίτερα στα μάτια– ενώ η αυξανόμενη χρήση πραγματικών πυρομαχικών εναντίον των πλήθους έχει τεκμηριωθεί σε αρκετές επαρχίες.

Αυτά τα τραύματα επιβεβαιώνουν ότι το σώμα, και ιδίως η ικανότητα να βλέπει και να τεκμηριώνει, παραμένει κεντρικός στόχος της κατασταλτικής εξουσίας.

Πέρα από τους αριθμούς, οι ιστορίες των γυναικών θυμάτων αποκαλύπτουν μια άλλη διάσταση αυτών των σύγχρονων πρακτικών.

Ενώ η ιρανική κοινωνία έχει δει τις γυναίκες να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των κινητοποιήσεων από το θάνατο της Μάχσα Αμινί το 2022 – μερικές από τις οποίες τυφλώθηκαν σκόπιμα κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων – αυτοί οι τραυματισμοί συμβολίζουν τόσο την προσπάθεια του καθεστώτος να εξαλείψει το αυτόνομο γυναικείο βλέμμα, πηγή πολιτικής απειλής, όσο και την αντίσταση που ενσαρκώνουν οι τραυματισμένες αλλά επίμονες γυναίκες, των οποίων τα ακρωτηριασμένα πρόσωπα κυκλοφορούν ως ζωντανή απόδειξη της καταστολής.

Το σώμα ως το τελευταίο πεδίο κυριαρχίας

Η Ισλαμική Δημοκρατία έσπασε αποκόπηκε από την «ιερή μοναρχία», αλλά διατήρησε μια αρχαία αρχή: το σώμα ως τόπος εξουσίας.

Εκεί όπου κάποτε ο κυρίαρχος τύφλωνε για να προστατεύσει μια δυναστεία, το κράτος ασφαλείας ακρωτηριάζει για να διατηρήσει την επιβίωσή του.

Αυτή η στρατηγική, ωστόσο, παράγει ένα παράδοξο αποτέλεσμα. Στο αρχαίο Ιράν, η τύφλωση σήμαινε πολιτική εξάλειψη.

Σήμερα, καθιστά ορατή τη βία του καθεστώτος.

Τα πληγωμένα πρόσωπα κυκλοφορούν, τα θύματα γίνονται σύμβολα και τα χαμένα μάτια μαρτυρούν μια βαθιά κρίση νομιμότητας.

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά επιβιώνει στις χειρονομίες.

Στοχεύοντας τα μάτια, το ιρανικό καθεστώς επανενεργοποιεί μια αρχαία γλώσσα κυριαρχίας: εμποδίζει την όραση για να εμποδίσει την πολιτική ύπαρξη.

in.gr