Όταν η εξουσία αποχωρεί από το αξίωμα, αλλά όχι από το ύφος

Η δημόσια εμφάνιση του Γρηγόρη Δημητριάδη στη συνέντευξή του στον Θανάση Λάλα δεν έμεινε στην ουσία όσων είπε. Αυτό που κυριάρχησε ήταν το ύφος. Ένα ύφος που πολλοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χαρακτήρισαν ως λεξιλόγιο ανθρώπου που μιλά με όρους ισχύος, επιβολής και προσωπικής κυριαρχίας, παρά με τη γλώσσα ενός δικηγόρου και πρώην Γενικού Γραμματέα της Κυβέρνησης.

Οι λέξεις που επιλέγει ένας δημόσιος άνθρωπος δεν είναι ποτέ τυχαίες. Αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του. Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για έναν άνθρωπο που βρέθηκε στο επίκεντρο του σκανδάλου των παρακολουθήσεων, αποχώρησε από το κυβερνητικό του αξίωμα, αλλά δεν κλήθηκε ποτέ να λογοδοτήσει ποινικά για όσα του αποδόθηκαν στη δημόσια συζήτηση.

Η συνέντευξη δεν έδωσε απαντήσεις για εκείνη την περίοδο. Δεν προσέφερε αυτοκριτική ούτε πολιτικές εξηγήσεις. Αντίθετα, έδωσε την εντύπωση μιας επίδειξης προσωπικής ισχύος.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι τι είπε. Είναι σε ποιους ήθελε να το πει.

Γιατί όταν ένας πρώην κορυφαίος κυβερνητικός παράγοντας επιλέγει να χρησιμοποιεί εκφράσεις που παραπέμπουν περισσότερο στη λογική του “αφεντικού” παρά του θεσμικού παράγοντα, εύλογα δημιουργείται η αίσθηση ότι επιχειρεί να υπενθυμίσει πως εξακολουθεί να διαθέτει επιρροή.

Ακόμη πιο έντονο γίνεται αυτό το ερώτημα όταν η δημόσια εικόνα του συνοδεύεται από ισχυρή αστυνομική προστασία, έστω και πρώην αστυνομικών. Η πολιτεία είναι αρμόδια να αξιολογεί τους κινδύνους και να αποφασίζει για τα μέτρα ασφαλείας προσώπων. Ωστόσο, όταν ένας ιδιώτης εμφανίζεται διαρκώς περιβαλλόμενος από πολυμελή ένοπλη συνοδεία, η εικόνα αυτή αποκτά αναπόφευκτα και συμβολικό χαρακτήρα. Δεν μεταδίδει μόνο προστασία. Μεταδίδει και ισχύ.

Και εδώ γεννιέται ένα δεύτερο ερώτημα.

Η συγκεκριμένη δημόσια παρουσία είχε ως στόχο να πείσει την κοινωνία ή να στείλει μηνύματα σε συγκεκριμένους αποδέκτες;

Στην πολιτική επικοινωνία υπάρχουν συνεντεύξεις που απευθύνονται στους πολίτες και υπάρχουν συνεντεύξεις που απευθύνονται σε ανθρώπους που γνωρίζουν ήδη το παρασκήνιο. Η συγκεκριμένη περισσότερο έμοιαζε με τη δεύτερη κατηγορία.

Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει κανείς ποια ήταν τα πραγματικά κίνητρα του ίδιου. Μπορεί όμως να παρατηρήσει ότι η έμφαση δόθηκε λιγότερο στην επιχειρηματολογία και περισσότερο στη δημιουργία μιας εικόνας αποφασιστικότητας και ισχύος. Μια εικόνα που ενδεχομένως επιδιώκει να καταστήσει σαφές ότι, παρά την αποχώρησή του από τα δημόσια αξιώματα, εξακολουθεί να αποτελεί παράγοντα με επιρροή.

Η ψυχολογία της εξουσίας έχει απασχολήσει επί δεκαετίες την επιστημονική βιβλιογραφία. Είναι γνωστό ότι άνθρωποι που κατείχαν σημαντική ισχύ συχνά δυσκολεύονται να αποδεχθούν την απώλειά της και επιδιώκουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, να διατηρήσουν την εικόνα του ισχυρού προσώπου. Άλλες φορές αυτό εκφράζεται μέσω του δημόσιου λόγου, άλλες μέσω του συμβολισμού και άλλες μέσω της προβολής ενός κύρους που υπερβαίνει τη θεσμική τους ιδιότητα. Αυτό, όμως, αποτελεί μια γενική παρατήρηση για τη δυναμική της εξουσίας και όχι συμπέρασμα για τα προσωπικά κίνητρα οποιουδήποτε συγκεκριμένου προσώπου.

Σε μια δημοκρατία, όμως, η πραγματική ισχύς δεν αποδεικνύεται με υπονοούμενα, ούτε με εικόνες ισχύος. Αποδεικνύεται με διαφάνεια, λογοδοσία και σεβασμό στους θεσμούς.

Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της συγκεκριμένης συνέντευξης. Αντί να συμβάλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς έναν άνθρωπο που συνδέθηκε με μία από τις σοβαρότερες πολιτικές υποθέσεις των τελευταίων ετών, άφησε σε πολλούς την εντύπωση ότι το ζητούμενο δεν ήταν να εξηγήσει, αλλά να υπενθυμίσει πως εξακολουθεί να υπολογίζεται.

Σε μια δημοκρατία, όμως, ο σεβασμός δεν επιβάλλεται. Κερδίζεται. Και η επιρροή που βασίζεται περισσότερο στον φόβο ή στον συμβολισμό της ισχύος παρά στη θεσμική λογοδοσία, γεννά περισσότερα ερωτήματα από όσα απαντά.