Μάτι, οκτώ χρόνια μετά: Οι 104 νεκροί και ένα κράτος που αναζητά ευθύνες και εξακολουθεί να τρέχει πίσω από τις φωτιές

Οκτώ χρόνια από τη φονικότερη πυρκαγιά στη σύγχρονη ιστορία της χώρας, η δικαστική διαδρομή έχει πλέον αποδώσει συγκεκριμένες ποινικές ευθύνες. Το δυσκολότερο ερώτημα, όμως, παραμένει: έχει αλλάξει αρκετά το κράτος ώστε μια νέα ακραία φωτιά να μη μετατραπεί ξανά σε ανθρώπινη τραγωδία;

Στις 23 Ιουλίου 2018, μέσα σε λίγες ώρες, το Μάτι έγινε το όνομα μιας εθνικής τραγωδίας. Εκατόν τέσσερις άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Οικογένειες ξεκληρίστηκαν, δεκάδες πολίτες τραυματίστηκαν ή υπέστησαν βαριά εγκαύματα και μια ολόκληρη περιοχή παραδόθηκε στις φλόγες. Οκτώ χρόνια αργότερα, η επέτειος δεν προσφέρεται ούτε για κομματικούς συμψηφισμούς ούτε για τελετουργικές δηλώσεις που θα ξεχαστούν την επόμενη ημέρα. Προσφέρεται για μια δυσκολότερη συζήτηση: τι συνέβη τότε, ποιες ευθύνες αποδόθηκαν και, κυρίως, πόσο διαφορετικά προετοιμασμένη είναι σήμερα η χώρα απέναντι σε πυρκαγιές που, εξαιτίας και της κλιματικής κρίσης, γίνονται συχνότερες, ταχύτερες και πιο καταστροφικές.

Η φωτιά που αποκάλυψε την κατάρρευση του μηχανισμού

Η πυρκαγιά ξεκίνησε στην περιοχή Νταού Πεντέλης και, με τη βοήθεια θυελλωδών ανέμων, πέρασε τη λεωφόρο Μαραθώνος και έφτασε μέσα σε ελάχιστο χρόνο στον παραθαλάσσιο οικισμό. Οι κάτοικοι και οι παραθεριστές βρέθηκαν μπροστά σε μια φωτιά που κινούνταν με τρομακτική ταχύτητα, χωρίς έγκαιρη και οργανωμένη ειδοποίηση και χωρίς σαφές σχέδιο διαφυγής.

Άνθρωποι εγκλωβίστηκαν μέσα σε σπίτια και αυτοκίνητα, σε στενούς ή αδιέξοδους δρόμους. Άλλοι έτρεξαν προς τη θάλασσα, αναζητώντας τη μοναδική πιθανή σωτηρία. Οι 26 άνθρωποι που βρέθηκαν νεκροί, αγκαλιασμένοι στο οικόπεδο κοντά στην Αργυρά Ακτή, έγιναν το πιο οδυνηρό σύμβολο ενός οικισμού στον οποίο ακόμη και η πρόσβαση στην παραλία μπορούσε να μετατραπεί σε αδιέξοδο.

Οι επιχειρησιακές αστοχίες εκείνων των ωρών δεν μπορούν να αποσιωπηθούν. Η έλλειψη συντονισμού ανάμεσα στην Πυροσβεστική, την Πολιτική Προστασία, την Αστυνομία και την τοπική αυτοδιοίκηση, η απουσία οργανωμένης απομάκρυνσης, η ελλιπής ενημέρωση των πολιτών και η διοχέτευση οχημάτων προς μια περιοχή που καιγόταν συνέθεσαν την εικόνα ενός κρατικού μηχανισμού που δεν αντιλήφθηκε έγκαιρα το μέγεθος του κινδύνου.

Η τότε κυβέρνηση φέρει την πολιτική ευθύνη για τη διαχείριση της καταστροφής και για την επικοινωνιακή εικόνα των πρώτων ωρών: μια εικόνα αμηχανίας, υποτίμησης της κατάστασης και καθυστερημένης αναγνώρισης της έκτασης των ανθρώπινων απωλειών. Η διαπίστωση αυτή δεν χρειάζεται κομματικές υπερβολές για να είναι αυστηρή.

Θα ήταν, όμως, εξίσου παραπλανητικό να αποδοθεί ολόκληρη η τραγωδία σε μία κυβέρνηση ή σε μερικά πρόσωπα. Το Μάτι είχε οικοδομηθεί μέσα σε δεκαετίες χωροταξικής αταξίας: κατοικίες μέσα ή δίπλα σε δασικές εκτάσεις, στενοί δρόμοι, αδιέξοδα, περιφράξεις και εμπόδια στην πρόσβαση προς τη θάλασσα. Ήταν το αποτέλεσμα ενός μοντέλου ανάπτυξης που ανέχθηκαν διαδοχικές κυβερνήσεις, κρατικές υπηρεσίες και αυτοδιοικήσεις.

Η άναρχη δόμηση δεν απαλλάσσει το κράτος από την ευθύνη του ούτε μεταφέρει την ενοχή στα θύματα. Αντίθετα, αποδεικνύει πόσο βαθιά ήταν η κρατική ευθύνη: το ίδιο κράτος που επί χρόνια επέτρεπε, νομιμοποιούσε ή ανεχόταν έναν επικίνδυνο πολεοδομικό ιστό όφειλε τουλάχιστον να γνωρίζει τις ιδιαιτερότητές του και να διαθέτει σχέδιο προστασίας και διαφυγής.

Η επιτροπή υπό τον καθηγητή Γιόχαν Γκόλνταμερ είχε επισημάνει μετά την τραγωδία προβλήματα συντονισμού, απουσία τοπικών σχεδίων, ελλιπή διαχείριση των δασών και μια διαχρονική ανισορροπία υπέρ της καταστολής και εις βάρος της πρόληψης. Με άλλα λόγια, η χώρα επένδυε κυρίως στο πώς θα σβήσει τη φωτιά αφού ξεσπάσει και πολύ λιγότερο στο πώς θα εμποδίσει την καταστροφή πριν αρχίσει.

Η δικαιοσύνη άργησε – αλλά η ενοχή κρίθηκε

Η δικαστική εξέλιξη χρειάζεται ιδιαίτερη ακρίβεια, επειδή η εικόνα έχει αλλάξει ουσιαστικά σε σχέση με την πρώτη απόφαση, η οποία είχε προκαλέσει την οργή των συγγενών.

Τον Ιούνιο του 2025, το Εφετείο έκρινε ενόχους δέκα από τους 21 κατηγορουμένους. Τέσσερα πρώην ανώτατα ή αρμόδια στελέχη του κρατικού μηχανισμού οδηγήθηκαν στη φυλακή, ενώ καταδικάστηκε και ο άνθρωπος από την ενέργεια του οποίου ξεκίνησε η πυρκαγιά.

Τον Μάιο του 2026, ο Άρειος Πάγος κατέστησε οριστική την ενοχή των τεσσάρων καταδικασθέντων που είχαν προσφύγει. Η υπόθεση επιστρέφει στο Εφετείο, με διαφορετική σύνθεση, αποκλειστικά για να επανεξεταστεί για τρεις από αυτούς το αίτημα αναγνώρισης του ελαφρυντικού του πρότερου σύννομου βίου. Δεν ξανακρίνεται, επομένως, η ενοχή τους· εξετάζεται μόνο ένα ζήτημα που ενδέχεται να επηρεάσει την ποινική τους μεταχείριση. Η απόφαση του Αρείου Πάγου και το ακριβές πεδίο της επανεξέτασης

Η δικαστική αναγνώριση συγκεκριμένων ποινικών ευθυνών έχει σημασία. Δεν επιτρέπει πλέον τον ισχυρισμό ότι «κανείς δεν τιμωρήθηκε». Δεν σημαίνει, όμως, ότι οι συγγενείς των θυμάτων αισθάνονται πως η δικαιοσύνη ανταποκρίθηκε πλήρως στο μέγεθος της τραγωδίας. Ούτε ότι η ποινική δίκη μπορούσε να χωρέσει μέσα της όλες τις πολιτικές, διοικητικές και διαχρονικές ευθύνες ενός συστήματος.

Τα δικαστήρια κρίνουν συγκεκριμένες πράξεις και παραλείψεις συγκεκριμένων ανθρώπων. Η πολιτεία οφείλει να αντιμετωπίσει και κάτι ευρύτερο: τις δομές που επιτρέπουν στις ίδιες δυσλειτουργίες να επανεμφανίζονται με διαφορετικούς πρωταγωνιστές.

Το 112 δεν σβήνει φωτιές

Από το 2018 μέχρι σήμερα έχουν γίνει βήματα που δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Το 112, το οποίο δεν λειτουργούσε τότε ως σύστημα μαζικής προειδοποίησης, δίνει πλέον τη δυνατότητα αποστολής γεωεντοπισμένων μηνυμάτων και έγκαιρης ειδοποίησης πολιτών που βρίσκονται σε επικίνδυνες περιοχές. Οι λειτουργίες του 112 αποτελούν πραγματική κατάκτηση και οι οργανωμένες προληπτικές απομακρύνσεις έχουν ήδη αποτρέψει πιθανές ανθρώπινες απώλειες.

Δημιουργήθηκε αυτοτελές υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας. Ενισχύθηκαν οι δυνάμεις των δασοκομάντος, χρησιμοποιούνται περισσότερα μη επανδρωμένα αεροσκάφη και θερμικές κάμερες για την έγκαιρη ανίχνευση εστιών, ενώ τα προγράμματα «Αιγίς» και «Antinero» έχουν διοχετεύσει πόρους σε εξοπλισμό, καθαρισμούς και αντιπυρικά έργα.

Αυτά είναι σημαντικά εργαλεία. Δεν αποτελούν, ωστόσο, ολοκληρωμένη πολιτική πρόληψης. Το 112 μπορεί να προειδοποιήσει έναν πολίτη να φύγει, αλλά δεν μπορεί να ανοίξει έναν κλειστό δρόμο, να εξαφανίσει ένα αδιέξοδο ή να εξασφαλίσει ότι η προτεινόμενη κατεύθυνση είναι ασφαλής. Δεν καθαρίζει τα δάση, δεν συντηρεί τις αντιπυρικές ζώνες, δεν ενισχύει από μόνο του τις υποστελεχωμένες υπηρεσίες και δεν αντικαθιστά τις ασκήσεις εκκένωσης.

Η κλιματική κρίση κάνει την πρόκληση ακόμη δυσκολότερη, αλλά δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως άλλοθι. Η αύξηση της θερμοκρασίας, οι παρατεταμένες ξηρασίες και οι ακραίοι άνεμοι δημιουργούν πυρκαγιές που εξαπλώνονται ταχύτερα και είναι δυσκολότερο να ελεγχθούν. Αυτό ακριβώς σημαίνει ότι η χώρα χρειάζεται περισσότερη πρόληψη, καλύτερο χωροταξικό σχεδιασμό και ανθεκτικότερες υποδομές — όχι απλώς περισσότερα μέσα κατάσβεσης. Ο ΟΟΣΑ, στην έκθεσή του για την Ελλάδα, υπογραμμίζει την ανάγκη μιας ενιαίας πολιτικής που θα συνδέει τη δασική διαχείριση, τη χρήση γης, την πρόληψη και τον συντονισμό όλων των βαθμίδων διοίκησης.

Παρέμβαση κυρίως κατόπιν εορτής

Ακόμη και η ανασυγκρότηση στο ίδιο το Μάτι αποδεικνύει πόσο αργά κινείται το κράτος όταν σβήσουν οι κάμερες. Το Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο προχώρησε θεσμικά και το 2025 ανακοινώθηκαν το Ρυμοτομικό Σχέδιο, η Πράξη Εφαρμογής και έργα για έναν ελεύθερο παραλιακό περίπατο. Ο σχεδιασμός του Υπουργείου Περιβάλλοντος επιχειρεί να διορθώσει παθογένειες δεκαετιών. Το γεγονός, όμως, ότι οκτώ χρόνια μετά η ολοκλήρωση του νέου πολεοδομικού τοπίου παραμένει ζητούμενο είναι από μόνο του αποκαλυπτικό.

Η Ελλάδα εξακολουθεί να κινητοποιείται εντυπωσιακά μετά την καταστροφή και να δυσκολεύεται να εργαστεί με την ίδια ένταση πριν από αυτήν. Αναζητά υπευθύνους όταν υπάρχουν νεκροί, αλλά σπανιότερα ελέγχει εγκαίρως εκείνους που δεν καθάρισαν, δεν σχεδίασαν, δεν συντόνισαν ή ανέχθηκαν μια επικίνδυνη κατάσταση.

Η πραγματική δικαίωση των 104 νεκρών δεν βρίσκεται μόνο στις δικαστικές αποφάσεις ούτε στις επετειακές τελετές. Βρίσκεται σε ασφαλείς δρόμους διαφυγής, ελεύθερη πρόσβαση στις ακτές, διαχειρισμένα δάση, εκπαιδευμένες τοπικές αρχές, αξιόπιστους χάρτες κινδύνου και ένα κράτος που φτάνει πριν από τη φωτιά. Γιατί οκτώ χρόνια μετά το Μάτι, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν βρέθηκαν οι υπεύθυνοι εκείνης της ημέρας. Είναι αν έχουμε πάψει να κατασκευάζουμε τις προϋποθέσεις της επόμενης τραγωδίας.

topontiki.gr