Στο στόχαστρο του Αζερμπαϊτζάν οι τουρκικές μυστικές υπηρεσίες και το δίκτυο Φιντάν

Οι αυξανόμενες εντάσεις μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Τουρκίας θέτουν τις τουρκικές μυστικές υπηρεσίες, τις κυβερνητικές αναπτυξιακές υπηρεσίες και τα ισλαμιστικά ιδρύματα υπό αυξανόμενο έλεγχο στο Μπακού, εγείροντας την πιθανότητα περιορισμών σε οργανισμούς που συνδέονται με την κυβέρνηση του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, καθώς η διπλωματική διαμάχη μεταξύ των δύο μακροχρόνιων συμμάχων παραμένει άλυτη.

Η δυσαρέσκεια του Αζερμπαϊτζάν εκτείνεται πέρα από τη διαμάχη για τις ισλαμικές μαντίλες στα σχολεία που πυροδότησε την τελευταία αντιπαράθεση. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Nordic Monitor οι δραστηριότητες της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών της Τουρκίας (MİT), της Τουρκικής Υπηρεσίας Συνεργασίας και Συντονισμού (TIKA) και των θρησκευτικών «φιλανθρωπικών» οργανώσεων που λειτουργούν στο Αζερμπαϊτζάν έχουν αναδειχθεί σε ευαίσθητα ζητήματα, με τα αζερικά μέσα ενημέρωσης που πρόσκεινται στον Πρόεδρο Ιλχάμ Αλίγιεφ να παρουσιάζουν ορισμένους θεσμούς ως όργανα τουρκικής πολιτικής παρέμβασης και συλλογής πληροφοριών. Η διαμάχη έχει γίνει ιδιαίτερα άβολη για τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ο οποίος ηγήθηκε της MIT από το 2010 έως το 2023 και προηγουμένως ηγήθηκε της TİKA. Οι διασυνδέσεις του και με τους δύο θεσμούς τον έχουν θέσει στο επίκεντρο της κριτικής του Αζερμπαϊτζάν για τα δίκτυα πληροφοριών της Άγκυρας και την επιρροή των τουρκικών οργανισμών που λειτουργούν με πρόσχημα ανθρωπιστικούς, θρησκευτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς.

Η συνεχιζόμενη τριβή εγείρει την πιθανότητα αυστηρότερης εποπτείας, απαιτήσεων εγγραφής ή περιορισμών σε τουρκικές οργανώσεις, εάν οι σχέσεις επιδεινωθούν περαιτέρω. Το Αζερμπαϊτζάν δεν έχει ανακοινώσει γενική απαγόρευση της TİKA ή των τουρκικών θρησκευτικών ιδρυμάτων, αλλά η ολοένα και πιο εχθρική πολιτική ατμόσφαιρα έχει δημιουργήσει αβεβαιότητα σχετικά με τις δραστηριότητές τους. Ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ συναντήθηκαν τελευταία φορά την 1η Σεπτεμβρίου 2026 στο Μπισκέκ του Κιργιστάν, στο περιθώριο της συνόδου κορυφής του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, όμως οι εντάσεις παραμένουν εμφανείς παρά τις διπλωματικές επαφές. Ο Αλίγιεφ δεν παρευρέθηκε στη σύνοδο κορυφής του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών στις 30 Οκτωβρίου στην Άγκυρα, όπου ο υπουργός Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ εκπροσώπησε το Μπακού, με τα τοπικά μέσα ενημέρωσης να αποδίδουν την απουσία του σε προγραμματισμένες υποχρεώσεις εν μέσω αυξανόμενων διαφωνιών μεταξύ των δύο κυβερνήσεων.

Στο στόχαστρο του Μπακού ο Χακάν Φιντάν και οι τουρκικοί οργανισμοί

Η πιο άμεση αμφισβήτηση της θεσμικής παρουσίας της Τουρκίας προήλθε από το Qafqazinfo, έναν ειδησεογραφικό ιστότοπο του Αζερμπαϊτζάν που θεωρείται προσκείμενος στην κυβέρνηση Αλίγιεφ. Σε δημοσίευμα της 17ης Οκτωβρίου, το μέσο κατηγόρησε τις τουρκικές μυστικές υπηρεσίες ότι εκμεταλλεύονται ανθρωπιστικές οργανώσεις για τη συλλογή πληροφοριών, την καλλιέργεια τοπικών επαφών και την οικοδόμηση πολιτικής επιρροής. Το δημοσίευμα ξεχώρισε τις επαφές του Φιντάν με το Ίδρυμα Βοήθειας Νέων, έναν φιλανθρωπικό οργανισμό του Αζερμπαϊτζάν που ιδρύθηκε το 1994 με τουρκική υποστήριξη, ισχυριζόμενο ότι ο Φιντάν χρησιμοποίησε συνάντηση με εκπροσώπους του ιδρύματος για να μεταφέρει οδηγίες, εγείροντας ερωτήματα για το κατά πόσον ο οργανισμός εξυπηρετούσε ευρύτερα συμφέροντα των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών. Το Qafqazinfo στοχοποίησε επίσης το TİKA, το Ίδρυμα για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τις Ελευθερίες και την Ανθρωπιστική Βοήθεια (IHH) και το Ίδρυμα Aziz Mahmud Hudayi, ισχυριζόμενο ότι οι τουρκικοί κρατικοί θεσμοί και οι ισλαμιστικές φιλανθρωπικές οργανώσεις αποτελούσαν διασυνδεδεμένα στοιχεία του δικτύου επιρροής της Άγκυρας.

Οι κατηγορίες επέκτειναν την αντιπαράθεση πέρα από τους Τούρκους πολιτικούς που είχαν επικρίνει τους περιορισμούς της μαντίλας στο Αζερμπαϊτζάν, αμφισβητώντας την θεσμική υποδομή που υποστηρίζει την παρουσία της Άγκυρας στη χώρα. Η στοχοποίηση του Χακάν Φιντάν αύξησε περαιτέρω τις εντάσεις. Μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης της πρώτης κυρίας του Αζερμπαϊτζάν, Μεχριμπάν Αλίγιεβα, στην οποία απεικονίζεται ο Φιντάν με το κεφάλι σκυμμένο κατά τη διάρκεια δείπνου που παρέθεσε ο Ιλχάμ Αλίγιεφ στο Μπακού στις 14 Οκτωβρίου 2026, ενόψει της συνόδου κορυφής CICA στις 15 Οκτωβρίου, προκάλεσε κριτική από φιλοκυβερνητικά τουρκικά μέσα ενημέρωσης, που θεώρησαν την εικόνα προσβλητική και την ερμήνευσαν ως σκόπιμο πολιτικό μήνυμα.

Η πρεσβεία της Τουρκίας στο Μπακού εξέδωσε κατηγορηματική διάψευση, αρνούμενη τους ισχυρισμούς για μυστικές συναντήσεις, επιχειρήσεις πληροφοριών και προσπάθειες στρατολόγησης παραγόντων επιρροής, επισημαίνοντας ότι ο Φιντάν απλώς πόζαρε για φωτογραφίες ευγενικής χορηγίας με εκπροσώπους μιας νόμιμα εγγεγραμμένης οργάνωσης, ενώ στη συνέχεια το επίμαχο άρθρο του Qafqazinfo αφαιρέθηκε.

Το ιστορικό της TİKA, οι θρησκευτικές οργανώσεις και τα οικονομικά συμφέροντα

Οι ανησυχίες γύρω από την TIKA διαθέτουν βαθύτερες ρίζες, καθώς αναφορές του Nordic Monitor από τις 27 Φεβρουαρίου 2021 σημείωναν ότι ο Φιντάν είχε χρησιμοποιήσει συγγενικό του πρόσωπο, τότε υπεύθυνο για το τμήμα Κεντρικής Ασίας και Καυκάσου της TIKA, για να διευκολύνει μυστικές επιχειρήσεις πληροφοριών μέσω αναπτυξιακών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Η έρευνα περιέγραφε πώς τα έργα στο εξωτερικό παρείχαν ευκαιρίες για τη δημιουργία σχέσεων με ξένους αξιωματούχους και την ανάπτυξη πληροφοριοδοτών. Η TIKA διατηρεί σημαντική παρουσία στο Αζερμπαϊτζάν από την ανεξαρτησία της χώρας, έχοντας υλοποιήσει 1.748 έργα μεταξύ 1992 και 2025, ενώ τα επίσημα αρχεία αναφέρουν 26 ολοκληρωμένα έργα το 2026 και άλλες 24 συνεχιζόμενες δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας με τον οργανισμό AIDA και υποστήριξης έργων στο Καραμπάχ και την Ανατολική Ζανγκέζουρ.

Παράλληλα, οι τουρκικές ισλαμιστικές οργανώσεις αντιμετωπίζουν παρόμοιο έλεγχο, με το IHH να κατηγορείται από τα μέσα ενημέρωσης του Αζερμπαϊτζάν για διασυνδέσεις με ισλαμιστικά δίκτυα μέσω προγραμμάτων βοήθειας στο εξωτερικό. Το Ίδρυμα Aziz Mahmud Hudayi, που συνδέεται με τη θρησκευτική κοινότητα Erenkoy της Τουρκίας, αντιμετώπισε επίσης κατηγορίες σχετικά με τις δραστηριότητές του, την ώρα που η σχέση του με την κυβέρνηση Ερντογάν προσελκύει την προσοχή μετά από δήλωση της 13ης Οκτωβρίου που επέκρινε οικονομικό σκάνδαλο, διαφθορά και ευνοιοκρατία στην Τουρκία.

Η ευρύτερη διαμάχη πυροδοτήθηκε όταν το Αζερμπαϊτζάν αυστηροποίησε τους κανονισμούς για τις σχολικές στολές τον Σεπτέμβριο, απαγορεύοντας τις ισλαμικές μαντίλες στα δημόσια σχολεία, προκαλώντας αντιδράσεις από τουρκικές ισλαμιστικές οργανώσεις και συντηρητικούς πολιτικούς, τις οποίες το Μπακού εξέλαβε ως παρέμβαση στις εσωτερικές του υποθέσεις.

Παράλληλα, το Μπακού φέρεται να έθεσε 31 Τούρκους υπηκόους σε λίστα απαγόρευσης εισόδου. Κατά τη συνεδρίαση της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων του Τουρκικού Κοινοβουλίου στις 27 Οκτωβρίου, ο Υφυπουργός Εξωτερικών Ζέκι Λεβέντ Γκιουμρούκτσου παραδέχτηκε ότι η Άγκυρα συζητά τις διαφωνίες μέσω διπλωματικών οδών, διαψεύδοντας παράλληλα ότι ο Τούρκος πρέσβης είχε κληθεί στο Υπουργείο Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν. Η διαμάχη περιπλέκεται περαιτέρω από τους εκτεταμένους επιχειρηματικούς δεσμούς μεταξύ της οικογένειας του Ερντογάν και της άρχουσας ελίτ του Αζερμπαϊτζάν σε τομείς όπως η γεωργία, η ναυτιλία, η άμυνα και οι κατασκευές, με τις επενδύσεις του Αζερμπαϊτζάν στην Τουρκία να φτάνουν τα 21,1 δισεκατομμύρια δολάρια μεταξύ 1995 και 2025.

newsbreak.gr