Οι Αθηναίοι φεύγουν, αλλά η πόλη δεν αδειάζει – Οι αιτίες πίσω από τη φτώχεια διακοπών

Εκατοντάδες χιλιάδες Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη το τελευταίο Σαββατοκύριακο πριν τον Δεκαπενταύγουστο, δίνοντας τροφή στα ρεπορτάζ, αλλά και μια ανάσα άπλας σε όσους μένουν πίσω.

Κι όμως παρά το κύμα φυγής, φέτος η Αθήνα μοιάζει πιο γεμάτη από κάθε άλλο Αύγουστο: συνωστισμός στις στάσεις των λεωφορείων και στις αποβάθρες του μετρό, κίνηση στους δρόμους, ακόμα και οι θέσεις πάρκινγκ στις γειτονιές κατοικίας του κέντρου δεν έχουν αδειάσει όσο άλλες χρονιές τέτοια εποχή. Η «μαρίδα» της πόλης εκδράμει στις παραλίες της Αττικής, με κάθε δυνατό τρόπο και τα ΜΜΜ μυρίζουν ιδρώτα, αντηλιακό και σαγιονάρα. Το βράδυ οι συνοικιακές πλατείες σφύζουν από ζωή και οι πιτσιρικάδες αράζουν στα παγκάκια με μπύρες από το περίπτερο ή στα μαγαζιά που θεωρούνται πιο φθηνά.

Σε ένα βαθμό η πόλη μένει μισογεμάτη και από τους τουρίστες των Airbnb και των boutique hotel, που έχουν μετατρέψει την Αθήνα σε city break προορισμό. Η τουριστική κίνηση των βραχυχρόνιων μισθώσεων δίνει εισόδημα στους επενδυτές real estate (πλέον τα περισσότερα Airbnb τα διαχειρίζονται εταιρείες και όμιλοι) αλλά ανεβάζει τα ενοίκια και δημιουργεί ζώνες απλησιάστες για τους ντόπιους. Ακόμα και η εστίαση, που ωφελείται από τον τουρισμό, πλέον υποχωρεί προς χάριν των σουπερμάρκετ, αφού όλο και  περισσότεροι ξένοι αγοράζουν φαγητό για  κατανάλωση εντός του καταλύματος.

Χρειάστηκε να φτάσουμε στην αντίστροφη μέτρηση πέντε ημερών πριν τη μεγάλη –αν και πένθιμη- γιορτή της Ορθοδοξίας, την Κοίμηση της Θεοτόκου, για να αρχίσει λίγο ο κόσμος να αραιώνει.

Μήπως είναι ιδέα μας ότι όσοι δεν πήγαν διακοπές τον Αύγουστο είναι περισσότεροι από ποτέ; Μήπως κάνουμε προβολή και όσοι δεν έχουμε άδεια θέλουμε να βλέπουμε τους ομοιοπαθούντες περισσότερους από όσοι είναι πραγματικά;

Το φετινό δημοσίευμα του Βloomberg, για τους Έλληνες που μένουν εκτός από το ελληνικό καλοκαίρι λόγω ακρίβειας.

Η ελληνική φτώχεια διακοπών στα διεθνή μανταλάκια

Αν πιστέψουμε τις στατιστικές, τους ειδικούς εμπειρογνώμονες αλλά και τα μάτια μας, που δεν μας γελούν, το φετινό καλοκαίρι είναι από τα πιο ζόρικα για τα μπάνια του λαού. Το φαινόμενο δεν έχει περάσει απαρατήρητο ούτε από τον διεθνή Τύπο. Tα σημάδια που ήταν ορατά από τα προηγούμενα χρόνια, φέτος είναι αδιαμφισβήτητα.

«Εκατομμύρια τουρίστες συρρέουν στην Ελλάδα για τις διακοπές τους, οι Έλληνες μένουν σπίτι», έγραφε ο βρετανικός Independent πέρυσι τέτοια εποχή. «Η Ταϊλάνδη της Ευρώπης: Οι ξένοι ζουν ονειρεμένες διακοπές στην Ελλάδα, αλλά οι ντόπιοι δεν τις αντέχουν οικονομικά», ενημέρωνε ρεπορτάζ της Guardian,  της ανταποκρίτριας της εφημερίδας στην Αθήνα Έλενα Σμιθ. Το μπαράζ διεθνών ρεπορτάζ για τη «φτώχεια διακοπών» που πλήττει έντονα τη χώρα μας, ενόχλησε την κυβέρνηση, αφού τσαλακώνει την εικόνα της Ελλάδας ως οικονομικό success story. O εκπρόσωπος του υπουργείου Οικονομικών Όμηρος Τσάπαλος απάντησε στον Guardian ότι οι Έλληνες διόλου δεν είναι οικονομικά αποκλεισμένοι από τις διακοπές, αντιθέτως τα ταξίδια των ημεδαπών τουριστών αυξάνονται και τα περισσότερα γίνονται τους θερινούς μήνες, Ιούλιο και Αύγουστο. Mόνο που, όπως έδειξαν τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 80% διαμένει σε μη μισθωμένα καταλύματα, σε οικογενειακά εξοχικά ή ως φιλοξενούμενοι.

Φέτος τη σκυτάλη πήρε το Bloomberg, διαπιστώνοντας ότι «οι Έλληνες έχουν αποκλειστεί οικονομικά από το ίδιο τους το καλοκαίρι, παρά την οικονομική ανάκαμψη». Αντίστοιχα ρεπορτάζ φιλοξενούν και άλλα διεθνή ΜΜΕ, όπως το Εuronews και το αγγλόφωνο ρωσικό site International Investment.

Φτώχεια διακοπών ή αποκλεισμός από τα νησιά;

Η φτώχεια διακοπών, όπως αποκαλείται η οικονομική αδυναμία για πληρωμή μιας εβδομάδας διακοπών, δεν είναι ουρανοκατέβατο φαινόμενο. Οι αιτίες είναι πολλαπλές αλλά έχουν ένα κοινό παρονομαστή: την τεράστια αναντιστοιχία των μισθών, και κατ’ επέκταση των εισοδημάτων όσων ζουν από τη δουλειά τους και όχι από άλλες προσόδους, με τις τιμές. Η ακρίβεια, ένα φαινόμενο που σχετίζεται αλλά δεν ταυτίζεται με τον πληθωρισμό, αναγκάζει την πλειοψηφία των εργαζόμενων και των συνταξιούχων να περιορίζουν τις δαπάνες τους στα απολύτως απαραίτητα: στέγαση, σίτιση, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη για τους μεγαλύτερους, φροντιστήρια ή ενοίκια για όσους έχουν παιδιά στο σχολείο ή σε πανεπιστήμιο της περιφέρειας. Ό,τι περισσεύει πηγαίνει σε καμιά έξοδο για καφέ και σουβλάκι ή παραγγελία ντελίβερι, άντε και σινεμά να δεις την Οδύσσεια που έκανε ρεκόρ εισιτηρίων.  Τα ταξίδια είναι τα πρώτα που περιορίζονται, όταν δεν κόβονται τελείως. Οι οικογενειακές διακοπές γίνονται πιο σπάνιες, συνήθως κάποιος μένει πίσω για να μπορέσουν οι υπόλοιποι να φύγουν έστω λίγες μέρες.

Κι ενώ η στέγαση και η διατροφή απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος των εξόδων των φτωχότερων νοικοκυριών, ο υψηλός πληθωρισμός στις υπηρεσίες που σχετίζονται  με τον τουρισμό (μεταφορές, καύσιμα, ξενοδοχεία, εστιατόρια, πακέτα ταξιδιών) καθιστά τις καλοκαιρινές διακοπές, ιδίως σε δημοφιλείς νησιωτικούς προορισμούς, απλησίαστες και για τα μεσαία εισοδήματα.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του e-EΦΚΑ, το 50% των εργαζομένων του ιδιωτικού τομέα πληρώνεται με λιγότερα από 1140 ευρώ μεικτά, ποσό που αντιστοιχεί σε 920 ευρώ καθαρά ή 950 αν έχεις δύο παιδιά. Την ίδια στιγμή το κόστος για επτά ημέρες διακοπές για τετραμελή οικογένεια σε νησί του Αιγαίου τον Αύγουστο κυμαίνεται μεταξύ 2.000 και 2.800 ευρώ, μόνο για διαμονή και μεταφορικά, όπως έχουν υπολογίσει ρεπορτάζ του Mega. Δηλαδή ακόμα και αν δουλεύουν και οι δύο γονείς, δεν θα φτάσουν ούτε δυο καθαρά μηνιάτικα για λίγες μέρες – χώρια τα υπόλοιπα πάγια έξοδα που τρέχουν.

Η υψηλή ζήτηση από τον εξωτερικό τουρισμό διαμορφώνει τις τιμές σε επίπεδα που δεν ανταποκρίνονται στο μέσο εισόδημα της ελληνικής οικογένειας. Ακόμα και το μπάνιο σε οργανωμένη πλαζ μπορεί να είναι απαγορευτικό, όταν ένα σετ ξαπλώστρες χρεώνεται περισσότερο από ένα γεύμα για τέσσερα άτομα.

Αποχαιρέτα τις διακοπές στο Αιγαίο

Ο καθηγητής τουριστικής ανάπτυξης Πάρις Τσάρτας, πρώην πρύτανης του πανεπιστημίου Αιγαίου, σχολιάζει στο in τις έρευνες των τελευταίων μηνών για τις διακοπές των Ελλήνων.

«Θεωρώ ότι οι έρευνες που δημοσιοποιήθηκαν πρόσφατα είναι αρκετά αξιόπιστες, περισσότερο από προηγούμενα χρόνια, ιδίως η έρευνα του ΙΕΛΚΑ. Δεν μπορούμε να πούμε με απόλυτη σιγουριά τι προκύπτει, αλλά η κεντρική τάση είναι σαφής: υπάρχει δυσκολία κυρίως σε ό,τι αφορά το κομμάτι των οργανωμένων διακοπών σε τουριστικά καταλύματα».

Ο κ Τσάρτας θεωρεί ότι το φαινόμενο της αδυναμίας διακοπών αφορά περισσότερο τους Έλληνες που θα πήγαιναν σε νησιωτικές περιοχές το καλοκαίρι. «Είναι ολοφάνερο ότι εκεί έχουμε πρόβλημα. Φαίνεται ότι υπάρχει μείωση του εσωτερικού τουρισμού στα ελληνικά νησιά, όμως πρέπει να περιμένουμε μέχρι τη λήξη στης θερινής σεζόν για να καταλήξουμε σε οριστικά συμπεράσματα».

Παρατηρεί επιδείνωση της κατάστασης, σε ό,τι αφορά τη δυσκολία των Ελλήνων να καλύψουν οικονομικά το κόστος των διακοπών;

«Δεν μπορώ να μιλήσω για επιδείνωση. Θεωρώ ότι διαμορφώνεται πλέον μια δομική κατάσταση για έναν μεγάλο αριθμό οικογενειών και ατόμων, που οδηγεί σε αδυναμία να πάνε αυτού του τύπου διακοπές: σε μισθωμένο κατάλυμα σε νησί το καλοκαίρι. Από την άλλη μεριά, δεν σημαίνει ότι δεν πάει κανείς διακοπές. Ένα ποσοστό χρησιμοποιεί παραθεριστικά σπίτια, είτε ιδιόκτητα είτε ως φιλοξενούμενος. Είναι κάτι που δεν καταγράφεται πάντα στις έρευνες».

Ρουμανία και Ελλάδα οι πρωταθλήτριες στη φτώχεια διακοπών

Ο καθηγητής αναφέρεται στην έρευνα της Εurostat, που δείχνει ότι το 46,6% των Ελλήνων άνω των 16 ετών αδυνατεί οικονομικά να καλύψει το κόστος μιας εβδομάδας διακοπών. Για τα νοικοκυριά που βρίσκονται στο κατώφλι της φτώχειας η αδυναμία επταήμερων διακοπών αγγίζει το  82,5%. Αλλά και για τα μη φτωχά νοικοκυριά τα ποσοστά είναι ιδιαίτερα υψηλά, στο 37,8%.

Συνολικά έχουμε το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό αδυναμίας διακοπών στην Ευρώπη, μετά τη Ρουμανία (60,6%). Η Βουλγαρία και η Ουγγαρία, χώρες που μέχρι πρόσφατα είχαν χειρότερο βιοτικό επίπεδο από την Ελλάδα, πλέον βρίσκονται σε καλύτερη θέση από εμάς, με τα ποσοστά αδυναμίας εφταήμερων διακοπών να ανέρχονται στο 39,1%.

Η οικονομική αδυναμία για πληρωμή μίας εβδομάδας διακοπών είναι μία από τις 13 συνιστώσες σοβαρής υλικής και κοινωνικής στέρησης. Άλλες στερήσεις είναι η δυσκολία πληρωμής ενοικίου-δόσεων-λογαριασμών, η οικονομική αδυναμία αντιμετώπισης έκτακτων αλλά αναγκαίων δαπανών κ.λπ.

Η Συνομοσπονδία Ευρωπαϊκών Συνδικάτων ETUC αποκαλεί το  φαινόμενο «φτώχεια διακοπών», η οποία βαίνει αυξανόμενη σε πανευρωπαϊκό επίπεδο και δεν πλήττει μόνο τα ευάλωτα νοικοκυριά (άνεργους, υποαπασχολούμενους κ.λπ.), αλλά και τους εργαζομένους. Τα τελευταία στοιχεία που αναφέρει η ΕΤUC για την Ελλάδα (Ιούλιος 2025 με έτος αναφοράς το 2023) κάνουν λόγο για περισσότερους από 1,34 εκατομμύρια εργαζόμενους που πλήττονται από φτώχεια διακοπών, ήτοι το 20% του συνόλου των απασχολούμενων. Έκτοτε τα ποσοστά αυτά ενδέχεται να έχουν αυξηθεί, καθώς έχει αυξηθεί ο πληθυσμός σε σοβαρή υλική και κοινωνική στέρηση.

Όταν είναι πιο φθηνές οι διακοπές στο εξωτερικό

Ο καθηγητής τουριστικής ανάπτυξης Πάρις Τσάρτας σε άλλο ένα φαινόμενο, που εκ πρώτης όψεως μοιάζει παράδοξο: «Η επιλογή των Ελλήνων να ταξιδεύουν στο εξωτερικό το καλοκαίρι είναι πιο ισχυρή από ό,τι παλαιότερα. Είναι σαν να υποκαθιστούν τις διακοπές στην Ελλάδα με ένα ταξίδι στο εξωτερικό. Μπορεί κανείς πλέον να κλείσει ένα οργανωμένο ταξίδι πέντε ημερών, σε μια πόλη της Ευρώπης, με αεροπορικά εισιτήρια και ξενοδοχείο και να του βγει πιο φθηνά από ό,τι αν πήγαινε σε τουριστικό προορισμό στην Ελλάδα, στην αιχμή της σεζόν».

Μπάνια του λαού… χωρίς λαό – Ένα φαινόμενο με πολιτικό κόστος

Ο έτερος συνομιλητής μας ζητά να μιλήσει ανώνυμα, καθώς κατέχει θέση ευθύνης σε μεγάλο οργανισμό. Είναι εμπειρογνώμονας σε θέματα τουρισμού, με πολυετή θητεία και γνώσεις τόσο στις δημόσιες πολιτικές όσο και στην ταξιδιωτική αγορά.

Ξεκινά με μια πολιτική εκτίμηση. «Η ταξιδιωτική εικόνα της θερινής σεζόν, τα μπάνια του λαού όπως τα λέμε, είναι ένα θέμα με τεράστια συμβολική σημασία για την κάθε κυβέρνηση. Γνωρίζω ότι γίνονται συσκέψεις και υπάρχουν πιέσεις προς τις ακτοπλοϊκές εταιρείες από τον αρμόδιο υπουργό ώστε να μην αυξηθούν οι τιμές στα ακτοπλοϊκά εισιτήρια. Να μη μετακυληθεί δηλαδή η αύξηση του ενεργειακού κόστους στον επιβάτη. Οι προσπάθειες αυτές γίνονται ακριβώς για να μην επιδεινωθεί η εικόνα των θερινών διακοπών, γιατί θα υπάρξει σοβαρό πολιτικό κόστος. Βρισκόμαστε σε προεκλογική χρονιά, λίγο πριν τη ΔΕΘ και το ρίσκο είναι μεγάλο».

Ο εμπειρογνώμονας αναφέρεται σε επιδοτήσεις στα καύσιμα, προκειμένου να συγκρατηθούν οι τιμές των εισιτηρίων. Παρ’όλα αυτά, οι μετακινήσεις με πλοίο είναι ιδιαίτερα ακριβές για μια οικογένεια, ιδίως αν περιλαμβάνουν κόστη μεταφοράς αυτοκινήτου και καμπίνας.

Γι’αυτό, όπως μας λέει, αλλάζει ο τρόπος, η συχνότητα και η διάρκεια των διακοπών των Ελλήνων. Μια οικογένεια  με μεσαίο εισόδημα, που πριν λίγα χρόνια είχε τη δυνατότητα να πληρώσει για επταημέρες διακοπές σε νησί του Αιγαίου  και μετά ίσως «πεταγόταν» για ένα τριήμερο σε κοντινό προορισμό στον Σαρωνικό, τώρα θα περιοριστεί  σε μία μετακίνηση, για να γλιτώσει τα μεταφορικά κόστη.

«Η ελληνική οικογένεια θα επιλέξει ηπειρωτικό προορισμό, θα προσπαθήσει να τη βγάλει όσο πιο φθηνά μπορεί, με δωρεάν φιλοξενία αν γίνεται. Θα μειώσει την κατανάλωση έξω και θα αγοράζει από το σουπερ μάρκετ. Οι σωρευτικές αυξήσεις στις τουριστικές υπηρεσίες είναι σταθερά πάνω από τον μέσο όρο του πληθωρισμού. Οι ονομαστικές αυξήσεις στους μισθούς είναι πολύ χαμηλότερες από τον πληθωρισμό των τουριστικών υπηρεσιών, ιδίως στους δημοφιλείς προορισμούς το καλοκαίρι. Νησιά που κάποτε ήταν προσιτά για μια οικογένεια, τώρα είναι απρόσιτα όχι μόνο για τους χαμηλόμισθους, αλλά και για τα μεσαία στρώματα ή ακόμα και για όσους είναι λίγο πάνω από το μέσο όρο».

Διακοπές για λίγους;

Ο εμπειρογνώμονας στα θέματα τουρισμού υποστηρίζει ότι η σταδιακή μεταμόρφωση της νησιωτικής κυρίως Ελλάδας σε προορισμό μόνο για έχοντες  δεν είναι τυχαία, αλλά εκπορεύεται από συγκεκριμένους σχεδιασμούς του κράτους. Αναφέρει ότι το νέο χωροταξικό για τον τουρισμό ευνοεί κυρίως τις πολυτελείς ξενοδοχειακές μονάδες των 4 και 5 αστέρων και τις μεγάλες στρατηγικές επενδύσεις.

«Η προσέλκυση επισκεπτών υψηλής εισοδηματικής δαπάνης είναι θεμιτή. Μόνο που κι αυτοί θα σταματήσουν να έρχονται όσο οι υποδομές στα δημοφιλή νησιά δεν ανταποκρίνονται στις πανάκριβες τιμές που πληρώνουν. Είναι όμως εντελώς άλλο πράγμα η καθολική, σχεδόν μονοπωλιακή πριμοδότηση σε καταλύματα πολυτελείας, που αποκλείουν την πλειοψηφία των ντόπιων τουριστών. Χρόνο με τον χρόνο απομακρύνεται, αν δεν χάνεται τελείως, η εικόνα του λαϊκού τουρισμού. Η τουριστική φυσιογνωμία της χώρας αλλάζει και γίνεται ακόμα πιο ασύμφορη και προβληματική για τη πρόσβαση των μικρομεσαίων. Δεν μιλάω καν για τον μικρό που τον έχουμε ξεχάσει. Την ίδια στιγμή οι δημόσιες υποδομές στα νησιά ασφυκτιούν, από τους δρόμους μέχρι την αποκομιδή των απορριμμάτων.  Κι ενώ το πρόβλημα της λειψυδρίας οξύνεται, συνεχίζουν να χτίζονται εκατοντάδες βίλες και ξενοδοχειακές μονάδες με πισίνες, που αποστραγγίζουν τους υδάτινους πόρους. Φοβάμαι ότι αν δεν αλλάξει ριζικά η στρατηγική της χώρας για τον τουρισμό, σε ορίζοντα τριετίας και πενταετίας ο λαϊκός τουρισμός θα ανήκει στο παρελθόν».

Όσο για τα προγράμματά κοινωνικού τουρισμού, ο ειδικός απαντά ότι καλύπτουν κάποιες ανάγκες, αλλά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την πρόσβαση στις διακοπές. «Η λογική των κουπονιών και των επιδομάτων έρχεται σε αντίφαση και με τη φιλελεύθερη πολιτική που πρεσβεύει η κυβέρνηση. Το θέμα είναι να μπορεί να πάει διακοπές ο Έλληνες με τα χρήματά του, το καλοκαίρι, την περίοδο που θα επιλέξει και να βρει κάτι προσιτό. Όχι να αναγκάζεται να πηγαίνει off season με κουπόνια, για να επιδοτήσει η κυβέρνηση τους ξενοδόχους εκτός της τουριστικής περιόδου.

in.gr