Όρια: Γιατί τα φοβόμαστε;

Τα όρια αποτελούν βασικό στοιχείο κάθε υγιούς σχέσης. Παρ’ όλα αυτά, παραμένουν μία από τις πιο δύσκολες έννοιες στην καθημερινή πράξη.

Ενώ όλοι αναγνωρίζουμε θεωρητικά τη σημασία τους, στην πράξη συχνά τα αποφεύγουμε, τα αγνοούμε ή τα παραβιάζουμε, τόσο απέναντι στους άλλους όσο και απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό. Τα όρια συγχέονται με την απόσταση, την απόρριψη ή τον εγωισμό, και γι’ αυτό αντιμετωπίζονται με φόβο. Η δυσκολία στη θέσπιση ορίων δεν σχετίζεται με έλλειψη ωριμότητας, αλλά με βαθύτερες εμπειρίες και μαθημένες συμπεριφορές. Πολλοί άνθρωποι μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου η συμμόρφωση και η σιωπή επιβραβεύονταν περισσότερο από την έκφραση αναγκών. Το «μην αντιμιλάς», «μην στενοχωρείς», «κάνε υπομονή» μετατράπηκαν σε εσωτερικούς κανόνες ζωής. Έτσι, το όριο βιώνεται όχι ως δικαίωμα, αλλά ως απειλή για τη σχέση.

Όταν τα όρια δεν τίθενται, δεν εξαφανίζονται. Μετατρέπονται σε συσσωρευμένη ένταση, θυμό και ματαίωση. Οι σχέσεις αρχίζουν να λειτουργούν ανισόρροπα: ο ένας προσαρμόζεται διαρκώς και ο άλλος συνηθίζει να απαιτεί. Με το χρόνο, αυτή η δυναμική παγιώνεται και η παραβίαση παύει να αναγνωρίζεται ως πρόβλημα. Θεωρείται «χαρακτήρας», «συνήθεια» ή «τρόπος αγάπης». Από ψυχολογική σκοπιά η παραβίαση ορίων συνδέεται συχνά με φόβο εγκατάλειψης, έντονη ανάγκη αποδοχής και χαμηλή ανοχή στη σύγκρουση. Πολλοί άνθρωποι προτιμούν να υποχωρούν παρά να ρισκάρουν την ένταση ή την απόρριψη, ακόμη και όταν αυτό έχει κόστος για τους ίδιους. Όταν τα όρια αγνοούνται ή μετακινούνται σταδιακά, η ένταση δεν εκφράζεται άμεσα, αλλά συσσωρεύεται, επηρεάζοντας τη συναισθηματική ισορροπία και αλλοιώνοντας τη δυναμική τής σχέσης με τρόπους που συχνά γίνονται αντιληπτοί πολύ αργά.

Ιδιαίτερα στην οικογένεια ή στο ζευγάρι τα όρια συχνά παρερμηνεύονται ως απόσταση. Στην πραγματικότητα, όμως, τα σαφή όρια επιτρέπουν την εγγύτητα χωρίς φόβο. Όταν απουσιάζουν η εγγύτητα μετατρέπεται σε πίεση, έλεγχο ή συναισθηματική εξάρτηση. Η σχέση συνεχίζεται, αλλά εις βάρος της ψυχικής ισορροπίας ενός ή περισσότερων μελών της.

Στην καθημερινότητα τα όρια δεν παραβιάζονται μόνο μέσα από έντονες συγκρούσεις. Συχνά παραβιάζονται σιωπηρά: μέσω υπονοούμενων, συναισθηματικών απαιτήσεων, ενοχικών μηνυμάτων ή της διαρκούς προσδοκίας διαθεσιμότητας. Αυτές οι μικρές, επαναλαμβανόμενες υπερβάσεις είναι που φθείρουν σταδιακά τις σχέσεις, καθώς αποδυναμώνουν την αίσθηση προσωπικής αυτονομίας και ασφάλειας. Τα όρια δεν αποτελούν πράξη απόρριψης, αλλά πράξη αυτοσεβασμού. Δεν απομακρύνουν τους ανθρώπους, τους τοποθετούν σε μία σχέση με καθαρούς ρόλους και σαφείς ευθύνες. Όταν υπάρχουν, οι σχέσεις αντέχουν. Όταν απουσιάζουν, συνεχίζονται συχνά από συνήθεια, φόβο ή ενοχή.

Σε κοινωνικό επίπεδο η απουσία ορίων παρουσιάζεται συχνά ως αρετή. Η αντοχή, η υπομονή και η διαρκής διαθεσιμότητα θεωρούνται σημάδια ωριμότητας ή αγάπης. Όμως, αυτή η αφήγηση αποκρύπτει το κόστος που πληρώνεται σιωπηρά. Όταν το άτομο μαθαίνει να αντέχει αντί να οριοθετείται, εκπαιδεύεται ταυτόχρονα να αγνοεί τα προειδοποιητικά σημάδια δυσφορίας. Η κοινωνική ανοχή στην παραβίαση ορίων, ιδιαίτερα μέσα στην οικογένεια ή στις στενές σχέσεις, συμβάλλει στη διαιώνιση δυσλειτουργικών μοτίβων. Έτσι, η υπέρβαση δεν βιώνεται ως πρόβλημα, αλλά ως κάτι «φυσιολογικό», μέχρι να γίνει πλέον μη διαχειρίσιμη. Τελικά, τα όρια δεν είναι το τέλος της σχέσης. Είναι ο όρος ύπαρξής της. Και όσο καθυστερεί η αναγνώρισή τους, τόσο μεγαλύτερο γίνεται το κόστος, συναισθηματικό, ψυχικό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, κοινωνικό.

Ιωάννα Σκλιάμη

*Η Ιωάννα Σκλιάμη είναι ψυχολόγος (BSC) -εγκληματολόγος (MSC) – μέλος Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας και Ελληνικής Εταιρείας Εγκληματολογίας

vradini.gr