Ουκρανία : Εμφύλιος στις μυστικές υπηρεσίες

Για περισσότερο από τέσσερα χρόνια πολέμου, οι μυστικές υπηρεσίες στην Ουκρανία έχτισαν βήμα βήμα τη φήμη τους με επιχειρήσεις που έφτασαν βαθιά μέσα στη Ρωσία, σαμποτάζ, δολοφονίες, κυβερνοεπιθέσεις και επιχειρήσεις που συχνά έμοιαζαν να ξεπερνούν τις δυνατότητες μιας χώρας που πολεμούσε έναν πολύ μεγαλύτερο αντίπαλο.

Την Τετάρτη όμως τα όπλα στράφηκαν προς διαφορετική κατεύθυνση. Στελέχη της Υπηρεσίας Ασφαλείας της Ουκρανίας (SBU) και της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών (HUR) αντάλλαξαν πυρά σε κατοικημένη περιοχή του Κιέβου. Τρεις άνδρες της HUR τραυματίστηκαν, δύο στελέχη των υπηρεσιών βρέθηκαν αντιμέτωπα με ποινικές κατηγορίες και ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανακοίνωσε αποπομπές υψηλόβαθμων αξιωματούχων, χαρακτηρίζοντας το περιστατικό «απολύτως ντροπιαστικό».

Οι πυροβολισμοί δεν αποκάλυψαν απλώς μια αντιπαλότητα μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών. Έφεραν στην επιφάνεια ένα πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα: τι συμβαίνει όταν ένας πόλεμος γιγαντώνει τους μηχανισμούς ασφαλείας την ίδια στιγμή που η πολιτική εξουσία συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο γύρω από την προεδρία.

Μια σύλληψη που κατέληξε σε μάχη

Aφορμή για όλα αυτά στάθηκε ήταν η περίεργη υπόθεση του Στεπάν Καπλούνοφ, υπαρχηγού του Ρωσικού Εθελοντικού Σώματος, μιας μονάδας Ρώσων αντικαθεστωτικών που πολεμά στο πλευρό της Ουκρανίας και υπάγεται επιχειρησιακά στη HUR.

Ο Καπλούνοφ εξαφανίστηκε στα τέλη Αυγούστου. Η SBU υποστηρίζει ότι είχε ανακαλύψει επαφές του με τη ρωσική FSB και στοιχεία που τον συνέδεαν με σχέδιο δολοφονίας Ρώσου αντικαθεστωτικού στην Ουκρανία. Ο ίδιος περιγράφει μια εντελώς διαφορετική ιστορία: ισχυρίζεται ότι απήχθη από την SBU, κρατήθηκε επί εννέα ημέρες σε μυστικό χώρο και εξαναγκάστηκε με απειλές να ομολογήσει συνεργασία με τη Ρωσία. Η SBU απορρίπτει τις κατηγορίες.

Όταν στελέχη της υπηρεσίας επέστρεψαν μαζί του στο σπίτι του για έρευνα, βρήκαν εκεί άνδρες ειδικής μονάδας της HUR. Η αντιπαράθεση κλιμακώθηκε και κατέληξε σε πυροβολισμούς. Ακόμη και για το ποιος επιτέθηκε πρώτος υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές. Το επεισόδιο θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως μια εξαιρετικά επικίνδυνη αποτυχία συντονισμού, εάν δεν υπήρχε το υπόβαθρο μιας παλιάς και ήδη αιματηρής αντιπαλότητας μεταξύ των δύο υπηρεσιών.

Το 2022 ο Ντένις Κιρέεφ, τραπεζίτης που εργαζόταν για τη HUR και είχε συμμετάσχει στις πρώτες διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία, βρέθηκε νεκρός στο Κίεβο με μια σφαίρα στο κεφάλι. Η SBU τον θεωρούσε ύποπτο για προδοσία. Ο τότε επικεφαλής της HUR Κίριλο Μπουντάνοφ υποστήριξε αργότερα ότι ο Κιρέεφ εργαζόταν για την ουκρανική υπηρεσία και σκοτώθηκε μέσα σε όχημα της SBU. Το Προεδρικό Γραφείο απέδωσε την υπόθεση σε ανεπαρκή συντονισμό μεταξύ των υπηρεσιών.

Υπηρεσίες που γιγαντώθηκαν στη διάρκεια του πολέμου

Η ρωσική εισβολή μεταμόρφωσε τις ουκρανικές υπηρεσίες ασφαλείας. Η SBU και ιδιαίτερα η HUR απέκτησαν πόρους, ειδικές μονάδες και επιχειρησιακές δυνατότητες που δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν πριν από το 2022.

Και είχαν σημαντικές επιτυχίες. Η HUR πραγματοποίησε επιχειρήσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας και στα κατεχόμενα εδάφη, ενώ η SBU απέκτησε πρωταγωνιστικό ρόλο στην αντικατασκοπεία και σε επιχειρήσεις μεγάλου βεληνεκούς. Η επιτυχία όμως δημιούργησε και κέντρα εξουσίας με δικούς τους ανθρώπους, ειδικές μονάδες και επιχειρησιακή κουλτούρα.

Ο Μπουντάνοφ αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Από επικεφαλής μιας σχετικά άγνωστης στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών εξελίχθηκε σε μία από τις δημοφιλέστερες δημόσιες προσωπικότητες της Ουκρανίας.

Τον Ιανουάριο ο Ζελένσκι τον μετέφερε στην κορυφή του Προεδρικού Γραφείου, ενώ παράλληλα απομάκρυνε τον επικεφαλής της SBU Βασίλ Μάλιουκ, παρά τις αντιδράσεις σημαντικών στρατιωτικών στελεχών. Το πολωνικό Κέντρο Ανατολικών Σπουδών σημείωνε ήδη τότε ότι μία από τις προκλήσεις για τον Μπουντάνοφ θα ήταν η διαμόρφωση λειτουργικής σχέσης με τη νέα ηγεσία της SBU.

Οκτώ μήνες αργότερα, η αντιπαλότητα ξεχύθηκε στους δρόμους του Κιέβου. Η Le Monde συνδέει το επεισόδιο με παλαιότερες εντάσεις ανάμεσα στον Μπουντάνοφ και στελέχη της αντικατασκοπείας της SBU. Ακόμη πιο ανησυχητικά, ο ίδιος ο Καπλούνοφ ισχυρίζεται ότι η ανάκρισή του χρησιμοποιήθηκε για να εμπλέξει ανθρώπους της HUR και τελικά τον Μπουντάνοφ σε συνεργασία με τη ρωσική FSB. Πρόκειται για εξαιρετικά σοβαρό ισχυρισμό που δεν έχει αποδειχθεί.

Ο Ζελένσκι και το κράτος ασφαλείας

Το πρόβλημα όμως δεν περιορίζεται στις προσωπικές αντιπαλότητες των επικεφαλής των υπηρεσιών. Ο πόλεμος επέτρεψε στον Ζελένσκι να συγκεντρώσει εξουσίες που σε συνθήκες ειρήνης θα ήταν αδύνατο να συγκεντρωθούν. Η στρατιωτική κατάσταση ανέστειλε τις εκλογές, περιόρισε τη λειτουργία κομμάτων και μέσων ενημέρωσης και ενίσχυσε δραματικά τη σημασία του Προεδρικού Γραφείου.

Οι ανακατατάξεις του Ιανουαρίου προχώρησαν ακόμη περισσότερο προς αυτή την κατεύθυνση. Ο ίδιος ο Ζελένσκι παρουσίασε τότε το Προεδρικό Γραφείο ως κεντρικό όργανο λήψης στρατηγικών αποφάσεων, με αρμοδιότητες που περιλαμβάνουν τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις και την εποπτεία του τομέα ασφάλειας και άμυνας.

Η μεταφορά του Μπουντάνοφ εκεί έχει επομένως ιδιαίτερη σημασία. Ένας άνθρωπος που δημιούργησε ένα από τα ισχυρότερα δίκτυα στον ουκρανικό μηχανισμό ασφαλείας βρίσκεται πλέον στην καρδιά της πολιτικής εξουσίας.

Η σύγκρουση μπορεί όμως να έχει και μια περισσότερο πολιτική διάσταση. Οι δύο υπηρεσίες δεν είναι απλώς κρατικοί μηχανισμοί με επικαλυπτόμενες αρμοδιότητες. Στα χρόνια του πολέμου αναπτύχθηκαν γύρω τους δίκτυα προσωπικών σχέσεων και πιστοτήτων, ενώ η μακρόχρονη αντιπαλότητα του Μπουντάνοφ με στελέχη της SBU δεν εξαφανίστηκε όταν εκείνος εγκατέλειψε τη HUR. Η Le Monde επισημαίνει ιδιαίτερα τις κακές σχέσεις του με τον σημερινό επικεφαλής της SBU, Ολεξάντρ Πόκλαντ, ενώ άνθρωποι που αναδείχθηκαν επί των ημερών του εξακολουθούν να κατέχουν σημαντικές θέσεις στη στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών.

Οι πυροβολισμοί μπορούν επομένως να διαβαστούν και ως πιθανή εκδήλωση μιας ευρύτερης διαπάλης εξουσίας. Ο Μπουντάνοφ βρίσκεται πλέον στην κορυφή του Προεδρικού Γραφείου, αλλά διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με την υπηρεσία που διοικούσε. Η SBU αποτελεί ένα διαφορετικό και επίσης πανίσχυρο κέντρο μέσα στον μηχανισμό ασφαλείας. Σε ένα πολιτικό σύστημα που έχει γίνει περισσότερο συγκεντρωτικό γύρω από τον Ζελένσκι, η συγκέντρωση εξουσίας στην κορυφή δεν αποκλείει την ύπαρξη ανταγωνιστικών δικτύων χαμηλότερα. Μπορεί, αντίθετα, να κάνει σημαντικότερο τον έλεγχο αυτών των μηχανισμών και οξύτερη τη σύγκρουση για επιρροή πάνω τους.

Η συγκέντρωση πολιτικής εξουσίας γύρω από την προεδρία δεν συνεπάγεται, άλλωστε, ότι το Προεδρικό Γραφείο ελέγχει αποτελεσματικά όλους τους μηχανισμούς που βρίσκονται κάτω από αυτό. Η εικόνα που αναδύεται μπορεί να είναι πιο σύνθετη, με διαφορετικά δίκτυα επιρροής να συνυπάρχουν και να ανταγωνίζονται στο εσωτερικό ενός συστήματος που παραμένει έντονα συγκεντρωτικό στην κορυφή.

Και οι ενδείξεις ότι οι υπηρεσίες χρησιμοποιούν τις εξουσίες τους και σε εσωτερικές συγκρούσεις δεν περιορίζονται στην HUR. Το 2025 η κυβέρνηση Ζελένσκι επιχείρησε να περιορίσει την ανεξαρτησία των δύο βασικών θεσμών καταπολέμησης της διαφθοράς, NABU και SAPO, προκαλώντας τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις από την έναρξη της ρωσικής εισβολής και έντονες αντιδράσεις από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Ζελένσκι αναγκάστηκε τελικά να υποχωρήσει.

Η SBU είχε βρεθεί στο επίκεντρο εκείνης της σύγκρουσης, πραγματοποιώντας επιχειρήσεις εναντίον στελεχών των μηχανισμών καταπολέμησης της διαφθοράς. Το OSW σημείωνε μάλιστα ότι ο Μάλιουκ είχε κατηγορηθεί για συμμετοχή στις προσπάθειες υπονόμευσης της ανεξαρτησίας τους. Έτσι το ερώτημα γίνεται μεγαλύτερο από το ποιος πυροβόλησε πρώτος σε έναν δρόμο του Κιέβου.

Ποιος ελέγχει τους μηχανισμούς ασφαλείας;

Ο Ζελένσκι αντέδρασε άμεσα στο τελευταίο περιστατικό. Διέταξε έρευνα, απομάκρυνε υψηλόβαθμο αξιωματούχο της SBU και ανακοίνωσε ότι θα αποπεμφθούν οι υπαρχηγοί και των δύο υπηρεσιών που θεωρούνται υπεύθυνοι. Δύο στελέχη, ένα από κάθε πλευρά, έχουν ήδη βρεθεί αντιμέτωπα με ποινικές διαδικασίες.

Η αντίδραση δείχνει ότι η προεδρία αντιλαμβάνεται πόσο επικίνδυνο είναι το προηγούμενο. Δεν απαντά όμως στο βαθύτερο ερώτημα. Η Ουκρανία δημιούργησε μέσα στον πόλεμο υπηρεσίες εξαιρετικά αποτελεσματικές στην άσκηση μυστικής και στρατιωτικής ισχύος. Δεν ανέπτυξε με την ίδια ταχύτητα τους θεσμούς που θα μπορούσαν να ελέγχουν αυτή την ισχύ.

Αυτό αποτελεί πρόβλημα για οποιοδήποτε κράτος. Γίνεται ακόμη σοβαρότερο όταν συμπίπτει με ένα πολιτικό σύστημα στο οποίο η εξουσία συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο γύρω από έναν πρόεδρο και έναν στενό κύκλο συνεργατών και ολιγαρχών.

Οι πυροβολισμοί στο Κίεβο δεν αποδεικνύουν από μόνοι τους ότι οι ουκρανικές υπηρεσίες έχουν ξεφύγει από τον πολιτικό έλεγχο. Δείχνουν όμως πόσο εύκολα οι μηχανισμοί που ενισχύθηκαν για να αντιμετωπίσουν μια εξωτερική απειλή μπορούν να αναπτύξουν δικά τους δίκτυα επιρροής, αντιπαλότητες και συγκρούσεις για τον έλεγχό τους.

Η Ουκρανία εξακολουθεί να πολεμά τη Ρωσία. Ταυτόχρονα όμως βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διαφορετική κληρονομιά του πολέμου — ένα κράτος ασφαλείας πολύ ισχυρότερο από εκείνο που υπήρχε πριν από αυτόν, μέσα σε ένα πολιτικό σύστημα που γίνεται ολοένα πιο συγκεντρωτικό. Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο αν η πολιτική εξουσία μπορεί να ελέγξει πράγματι αυτούς τους μηχανισμούς, αλλά και ποιος τελικά αποκτά τη μεγαλύτερη επιρροή πάνω τους.