Ταμείο Ανάκαμψης τέλος: Τι χάνεται και τι μπορεί να σωθεί;

Ανησυχία γεννά η επικείμενη ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, γιατί αυτό θα σημαίνει ότι θα σταματήσουν να εισρέουν τα κονδύλια του γιγαντιαίου αυτού χρηματοδοτικού εργαλείου, που όχι μόνο είναι μοναδικό στα χρονικά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και συνέβαλε αποφασιστικά στο να έχει η χώρα μας υψηλότερο ρυθμό ανάπτυξης από αρκετές ευρωπαϊκές χώρες.

Στις ανησυχίες αυτές επιχείρησε να κατευνάσει ο αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Νίκος Παπαθανάσης σε συνέντευξη Τύπου που έδωσε στις 19 Μαΐου, στο πλαίσιο της τακτικής ενημέρωσης για την πρόοδο που σημειώνεται στην απορρόφηση των κονδυλίων.

Στη συνέντευξη Τύπου τόνισε τις επιτυχίες της Ελλάδας στην απορρόφηση του δανειακού σκέλους του Ταμείου Ανάκαμψης – στο 100% όπως υποστήριξε – ενώ σε τηλεοπτικές συνεντεύξεις του την ίδια περίοδο τόνιζε ότι η Ελλάδα βρίσκεται στις πρώτες θέσεις μεταξύ των χωρών της ΕΕ ως προς την αξιοποίηση του Ταμείου γενικότερα.

Γιατί όμως δημιουργήθηκαν αυτές οι ανησυχίες και τι πρόκειται να γίνει;

Το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας γεννήθηκε ως πρωτοβουλία μέσα στα χρόνια της πανδημίας  Covid-19, όταν οι οικονομικές επιπτώσεις του κλεισίματος του μεγαλύτερου μέρους της οικονομικής δραστηριότητας στις χώρες της Ευρώπης, δημιούργησαν την απειλή μιας «υφεσιακής χιονοστιβάδας» που θα οδηγούσε την ευρωπαϊκή οικονομία σε παρατεταμένη κρίση.

Ταυτόχρονα, αποτέλεσε μια τομή σε σχέση με τον τρόπο χρηματοδότησης, αφού για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκαν «ευρωομόλογα». Δηλαδή δανείστηκε η Ευρωπαϊκή Ένωση ως τέτοια. Η λύση αυτή είχε προταθεί αρκετές φορές, ιδίως στην περίοδο της «κρίσης του ευρώ» στην προηγούμενη δεκαετία, όμως είχε συναντήσει έντονες αντιρρήσεις. Η βασική ιδέα ήταν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την εξαιρετικά υψηλή πιστοληπτική ικανότητα και φερεγγυότητα που έχει για να αποκτήσει πρόσβαση σε φθηνό δανεισμό από τις διεθνείς χρηματαγορές. Με αυτόν τον τρόπο θα είχε διαθέσιμα κονδύλια που θα επέτρεπαν στις ευρωπαϊκές χώρες, όχι απλώς να υψώσουν ένα ανάχωμα στις διαλυτικές τάσεις της πανδημίας, αλλά και να αποκτήσουν μια νέα αναπτυξιακή δυναμική.

 

«750 δισεκατομμύρια για να βοηθήσουμε τους πολίτες να κρατήσουν τις δουλειές τους, για να βοηθήσουμε τις εταιρείες να παραμείνουν σε λειτουργία και για να βοηθήσουμε τις κοινότητες να διατηρήσουν τον κοινωνικό ιστό» δήλωνε το 2021 ως προς τη στοχοθεσία του Ταμείου η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν.

Το Εθνικό Σχέδιο της Ελλάδας για την αξιοποίηση του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας βαπτίστηκε με μία εύγλωττη ονομασία από την κυβέρνηση: Ελλάδα 2.0. Στην αρχική του εκδοχή αντιστοιχούσε σε περίπου 30 δισ. ευρώ, τα οποία αργότερα με την προσθήκη των κονδυλίων του προγράμματος RePowerEU έφτασαν στα 36 δισ. Το ποσό αυτό μοιράστηκε σχεδόν ισόποσα σε επιδοτήσεις και δάνεια.

Πολλά σχέδια που συζητήθηκαν έντονα τα τελευταία χρόνια εντάχθηκαν στο Ελλάδα 2.0.: τα προγράμματα Σπίτι Μου και Σπίτι Μου ΙΙ, μεγάλα αρδευτικά έργα, σχέδια αποθήκευσης ενέργειας, το πρόγραμμα «Εξοικονομώ», έργα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, η αναβάθμιση του ΟΑΚΑ, το περιβόητο ερευνητικό πρόγραμμα “Trust Your Stars” και πολλά ακόμα.

 

Για την ακρίβεια, υπήρχε μία περίοδος, στην οποία σχεδόν τα πάντα φάνηκαν να διεκδικούν να μπουν στο Ταμείο Ανάκαμψης.

Εξαρχής, η Αντιπολίτευση εξέφρασε την ανησυχία της ότι έτσι όπως στήθηκε το πρόγραμμα, φάνηκε να δίνει προτεραιότητα στα έργα στα οποία πρωταγωνιστούσαν -και θα είχαν όφελος- οι πολύ μεγάλες επιχειρήσεις.

Σιγά-σιγά όμως, άρχισαν να φαίνονται και κάποια άλλα ανησυχητικά δείγματα. Στα τέλη του 2023 οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ-Κινήματος Αλλαγής απευθύνθηκαν στην Επιτροπή Οικονομικών Υποθέσεων της Βουλής και ζήτησαν τα έγγραφα για την πορεία υλοποίησης των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης.

Τον Φεβρουάριο του 2024, δύο μήνες αφότου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε εγκρίνει την αναθεώρηση των οροσήμων, οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ διαπίστωσαν ότι πολλά έργα άρχισαν να τροποποιούνται ή να απεντάσσονται.

Αργότερα, στην αναθεώρηση του Ιουλίου του 2025, 108 έργα τροποποιήθηκαν ή απεντάχθηκαν. Κάποια κρίθηκαν μη-εφικτά, αλλά προσέκρουσαν σε χαμηλή ζήτηση ή απρόσμενα εμπόδια, ενώ η πλειοψηφία εγκαταλείφθηκε προς αναζήτηση καλύτερων εναλλακτικών οι οποίες, ωστόσο, δεν προσδιορίζονταν.

Στα τέλη του 2025, το ΠΑΣΟΚ επανέφερε το ζήτημα, όταν μία νέα αναθεώρηση του Σχεδίου, μόλις 4 μήνες μετά την προηγούμενη, οδήγησε σε 135 μέτρα -και ακόμα περισσότερα έργα που εμπίπτουν σε αυτά- τα οποία είτε «συρρικνώνονται» σε σχέση με τον αρχικό στόχο, είτε απεντάσσονται τελείως.

Όπως σχολίαζε στην επονομαζόμενη «Λίστα της Χαμένης Ευκαιρίας» το ΠΑΣΟΚ:

«Ένα πρώτο πολιτικό συμπέρασμα είναι προφανές: Σε έναν μεγάλο αριθμό μέτρων η ελληνική κυβέρνηση αναγκάζεται να κατεβάσει τον πήχη προκειμένου να διασωθεί ό,τι μπορεί από το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Το επίσης ενδιαφέρον είναι όμως ότι δεν εξηγεί συγκεκριμένα γιατί το κάνει σε κάθε μέτρο και ποιος ευθύνεται για αυτό. Φταίει ο ανάδοχος κάθε φορά του έργου; Το όποιο υπουργείο; Το επίπεδο προετοιμασίας; Και τι συνέπειες θα έχει το χαμήλωμα του πήχη και για ποια κοινά;»

Μάλιστα, λίγο νωρίτερα, τον Σεπτέμβριο του 2025, στο τελευταίο Focus Report που εξέδωσε, το Παρατηρητήριο του Ινστιτούτου ΕΝΑ για την πορεία του Ταμείου Ανάκαμψης, παρατηρούσε ότι τα ποσοστά απορρόφησης των κονδυλίων ανά υπουργείο ήταν «ιδιαίτερα χαμηλά και αντανακλούν σημαντική διοικητική και διαχειριστική αναποτελεσματικότητα» (σελ. 15), τονίζοντας ότι η πραγματική απορρόφηση θα είναι «σαφώς χαμηλότερη».

Οι ανησυχίες για τον κίνδυνο να χαθούν οι πόροι του Ταμείου πύκνωσαν τον τελευταίο χρόνο. Αυτό έχει να κάνει με μια ιδιαιτερότητα του Ταμείου Ανάκαμψης που ήταν ότι είχε ρητή και σαφή ημερομηνία λήξης. Δηλαδή, δεν θα ίσχυαν εδώ παρατάσεις όπως αυτές που ισχύουν για τα ΕΣΠΑ. Στο Ταμείο Ανάκαμψης, καθυστέρηση θα σήμαινε απώλεια πόρων.

Σε επίκαιρη ερώτησή του προς τον Νίκο Παπαθανάση τον Μάρτιο του 2025, ο τότε βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ, Χάρης Μαμουλάκης, τόνιζε ότι είχε εκπληρωθεί μόλις το 35% των οροσήμων που είχε θέσει η κυβέρνηση.

Από την άλλη, στο κυβερνητικό στρατόπεδο φάνηκε να υπήρχε μία διάχυτη εκτίμηση ότι το Ταμείο Ανάκαμψης θα πάρει κάποια παράταση. Χαρακτηριστικά, τον Μάιο του 2025, ο ευρωβουλευτής της Νέας Δημοκρατίας Γιώργος Αυτιάς διαβεβαίωνε ότι το Ταμείο Ανάκαμψης θα πάρει παράταση μέχρι το 2028.

Όμως, όσοι είχαν γνώση των ευρωπαϊκών πραγμάτων, υπογράμμιζαν ότι κάτι τέτοιο ήταν επί της ουσίας αδύνατο. Ο λόγος ήταν ότι για να δημιουργηθεί το Ταμείο Ανάκαμψης έπρεπε να καμφθούν οι αντιρρήσεις χωρών όπως η Ολλανδία, που δεν συμφωνούσαν σε τέτοιες πολιτικές, θεωρώντας ότι τα κράτη-μέλη έπρεπε να τα βγάζουν πέρα μόνα τους και να μην εξαρτώνται από μεταβιβάσεις από τις πιο εύπορες χώρες ή από χρέος που θα το επωμίζονταν όλες οι χώρες από κοινού. Οι αυστηροί όροι ως προς τα χρονοδιαγράμματα και η ρητή ημερομηνία λήξης του προγράμματος ήταν τμήμα του συμβιβασμού που επέτρεψε να καμφθούν αυτές οι αντιρρήσεις.

Και πράγματι, όταν στις 30 Απριλίου 2026 η Κομισιόν εξέδωσε τις κατευθυντήριες γραμμές για το κλείσιμο του προγράμματος, κάθε ελπίδα για παράταση εξέπνευσε οριστικά. Τα έργα οφείλουν να έχουν ολοκληρωθεί ως τις 31 Αυγούστου και οι εκταμιεύσεις ως τις 31 Δεκεμβρίου. Οτιδήποτε μετά από αυτό, χάνεται.

Καθ’ οδόν προς τη γραμμή του τέλους, η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται σε συζητήσεις με την ευρωπαϊκή πλευρά για την τελική μορφή που θα καθορίσει αντιστοίχως και την απορρόφηση των κονδυλίων του Ταμείου Ανάκαμψης. Η αναθεώρηση αυτή δεν έχει οριστικοποιηθεί, ωστόσο κάποιες σημαντικές αλλαγές θεωρούνται δεδομένες. Κι αυτές δείχνουν τα πιθανά προβλήματα που μπορεί να ανακύψουν. Αυτό οδήγησε αναγκαστικά σε αποφάσεις απένταξης έργων που δεν θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν εγκαίρως.

Μεγάλος ντόρος έγινε για παράδειγμα γύρω από το περιβόητο πρόγραμμα Trust Your Stars που σκοπό είχε να ενισχύσει την επιστημονική έρευνα. Η υλοποίησή του είχε ξεκινήσει, αλλά αναγκάστηκε να παγώσει όταν συσσωρεύτηκαν καταγγελίες για τη διαδικασία επιλογής. Η απένταξή του στερεί δεκάδες εκατομμυρίων ευρώ από μια χώρα που είναι 19η στην ΕΕ σε κρατικούς πόρους που διατίθενται για την επιστημονική έρευνα.

Άλλες περιπτώσεις έργων υποστηρίζεται ότι θα προχωρήσουν, αλλά με κόστος. Τα πέντε μεγάλα αρδευτικά έργα που στην αρχή ήταν επτά, ακολούθως έγιναν πέντε και τώρα απεντάσσονται από το Ταμείο Ανάκαμψης.

Και τι θα γίνουν, όμως, από τη στιγμή που αποτελούν πάγιες ανάγκες της χώρας, ιδίως μπροστά στην απειλή της λειψυδρίας;

Με ανακοίνωσή του το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων απάντησε στις σχετικές ανησυχίες που εκφράστηκαν τονίζοντας ότι η χρηματοδότηση των έργων είναι διασφαλισμένη. Πώς; Θα περάσουν στο ειδικό πρόγραμμα ΣΔΙΤ – ένα κονδύλι 660 εκ. ευρώ για έργα υποδομής, στο οποίο το δημόσιο έχει βάλει 157 εκ.

Αντί για το Ταμείο Ανάκαμψης, δηλαδή τα έργα θα χρηματοδοτηθούν από πόρους που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν σε άλλα έργα υποδομής – και μέρος αυτών των χρημάτων μάλιστα, είναι των φορολογουμένων.

Τέλος, βλέπουμε και κάποιες προσπάθειες να μετακινηθούν τα χρήματα γύρω-γύρω προκειμένου να εισπραχθούν.

Αυτό έχει ανακοινωθεί για το Σπίτι Μου ΙΙ, το πρόγραμμα που επιχείρησε να λύσει το στεγαστικό μέσα από δάνεια -με αμφιλεγόμενα αποτελέσματα- πολλοί δικαιούχοι του οποίου έμειναν στον αέρα με την πρόωρη λήξη του προγράμματος, την οποία επέβαλλε η ευρωπαϊκή πλευρά στην τελευταία αναθεώρηση του Ταμείου Ανάκαμψης.

Κι ενώ πάλι η κυβέρνηση διαφήμισε τη χρηματοδότηση του υπολοίπου από την Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα, πολλοί επισήμαναν ότι αυτό σημαίνει 300 εκ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης που θα μείνουν αναξιοποίητα και προσφυγή σε κονδύλια που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν αλλιώς.

Τι πήγε λάθος; Ειδικοί με τους οποίους συνομιλήσαμε μας εξηγούν ποια είναι τα βασικά σημεία κριτικής απέναντι στον τρόπο που διαχειρίστηκε η κυβέρνηση το Ταμείο Ανάκαμψης.

Το πρώτο αφορά ένα καθαρά διαχειριστικό ζήτημα: ότι στην πραγματικότητα δεν μπορεί κανείς να έχει εικόνα της απορρόφησης των κονδυλίων, καθώς τα χρήματα μοιράστηκαν στους διαφορετικούς λογαριασμούς του κάθε Υπουργείου.

Το δεύτερο ήταν ο ασυνάρτητος χαρακτήρας του σχεδίου. Ακόμα κι ο οικονομολόγος Χριστόφορος Πισσαρίδης, που υπέγραψε την ομώνυμη έκθεση η οποία θα αποτελούσε τον οδικό χάρτη για τη διαχείριση του Ταμείου Ανάκαμψης, σε πρόσφατη συνέντευξή του έδειχνε μάλλον απογοητευμένος με τα αποτελέσματα.

Όπως λένε πολλοί επικριτές, το Ελλάδα 2.0 κατέληξε να είναι ένα άθροισμα στόχων και όχι ένα δομημένο σχέδιο.

Το τελευταίο αφορά τη μία βεβαιότητα που έχουμε για αυτούς που βγαίνουν κερδισμένοι από το Ταμείο Ανάκαμψης: τις εταιρείες των τεχνικών συμβούλων που πληρώθηκαν αδρά για να ετοιμάσουν τους φακέλους των έργων, εκτινάσσοντας στο υπερπολλαπλάσιο την κερδοφορία τους μέσα σε λίγα χρόνια.

Το ερώτημα είναι, βέβαια, όταν τόσες πολλές προτάσεις που ετοίμασαν απεντάσσονται ή συρρικνώνονται, τι ποιότητας ήταν τελικά οι συμβουλευτικές υπηρεσίες που παρείχαν;

in.gr