Η Συμφωνία της Μέκκας πίσω από τους πανηγυρισμούς

Ενα από τα σημαντικότερα στοιχεία πίσω από τους πανηγυρισμούς Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, για τη Συμφωνία της Μέκκας, ήταν η ηχηρή απουσία της Αιγύπτου. Μιας σημαντικής αραβικής δύναμης που, εάν εντασσόταν στην τριμερή, τότε θα άλλαζε άρδην το γεωπολιτικό σκηνικό στην περιοχή μας.

Η μη ένταξη της Αιγύπτου στο σχήμα, όπως ήταν αναμενόμενο, προκάλεσε μεγάλη … ανακούφιση στην Αθήνα, η οποία εδώ και χρόνια εναποθέτει πολλές “ελπίδες” της στο Κάϊρο, αν και αυτό συχνά – πυκνά την αδειάζει. Ενδεικτική, μεταξύ των άλλων, είναι βέβαια η υφαρπαγή της Μονής Σινά από την Αίγυπτο, και το συνακόλουθα το ξεπούλημά της από τη μεριά της Αθήνας. Αντίστοιχα αδειάσματα γίνονται και σε άλλους τομείς, όπως στη Λιβύη, και στη εμπέδωση στενότερης σχέσης Αιγύπτου – Τουρκίας.

Η ανάλυση του αιγυπτιακού Μέσου Ενημέρωσης, Mada Masr, ενός από τα απειροελάχιστα που έχουν μείνει ανεξάρτητα από τη μέγγενη της εξουσίας στο Κάϊρο, φωτίζει πολλές αθέατες διαστάσεις της Συμφωνίας της Μέκκας, τους ανταγωνισμούς στους κόλπους των Αράβων και του ευρύτερου μουσουλμανικού κόσμου, καθώς και τις γεωπολιτικές και γεωοικονομικές παραμέτρους.

Ανάμεσα στα άλλα, στην ανάλυση επισημαίνονται τα εξής:

-Η Συμφωνία της Μέκκας υπερβαίνει τη στρατιωτική της διάσταση. Αποτελεί ένδειξη μιας ευρύτερης αναδιάταξης στη Μέση Ανατολή, σε γεωπολιτικό και γεωοικονομικό επίπεδα, με ανταγωνιστικούς πόλους στους τομείς της ασφάλειας, της οικονομίας και της συνδεσιμότητας.

-Διαμορφώνεται ένα σύστημα μεταβαλλόμενων κέντρων: Από τη μια μεριά, Τουρκία–Σαουδική Αραβία–Πακιστάν. Από την άλλη, Ινδία–ΗΑΕ–Ισραήλ και οι “συμμαχίες” τους προς την Ανατολική Μεσόγειο με Ελλάδα και Κύπρο.

-Σε αυτό το σκηνικό, κράτη όπως η Αίγυπτος, επιδιώκουν να διατηρούν γέφυρες και με τους δύο πόλους χωρίς να εντάσσονται πλήρως σε κανέναν. Ετσι, η Αίγυπτος φαίνεται να επιλέγει τον ρόλο του αυτόνομου περιφερειακού παράγοντα και όχι εκείνον του τέταρτου μέλους του μπλοκ της Συμφωνίας της Μέκκας. Ως εκ τούτου, και η διατήρηση της σχέσης του Καΐρου με Ελλάδα, Κύπρο, Εμιράτα (ΗΑΕ – διατηρούν στενή σχέση με το Ισραήλ) και Ινδία.

–Η απουσία της Αιγύπτου από τη Μέκκα δεν πρέπει, στην παρούσα, να ερμηνευθεί ως ρήξη με τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία ή το Πακιστάν. Αντιθέτως, το Κάιρο πιθανότατα θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά και με τις τρεις χώρες, ακόμη και σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας. Η απόφαση όμως να μην υπογράψει τη συμφωνία αποκαλύπτει τα όρια της αιγυπτιακής στρατηγικής σύγκλισης.

-Η Αίγυπτος μπορεί να συνεργάζεται στενά με μη αραβικές δυνάμεις, αλλά εμφανίζεται επιφυλακτική απέναντι στη θεσμοθέτηση ενός ευρύτερου «ισλαμικού» συστήματος ασφαλείας στο οποίο το Κάιρο δεν θα διαθέτει κατ’ ανάγκην πρωταγωνιστικό ρόλο.

-Παρά τη συζήτηση περί νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να αποτελούν τον τελικό εγγυητή της ασφάλειας των μοναρχιών του Κόλπου. Υπό αυτή την έννοια, η Συμφωνία της Μέκκας μπορεί να αποτελεί περισσότερο μηχανισμό συμπληρωματικής αποτροπής και στρατηγικής διαφοροποίησης παρά υποκατάστατο της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας.

–Η Συμφωνία της Μέκκας πρέπει να αναγνωσθεί και ως σαουδαραβικό πολιτικό μήνυμα στρατηγικής αυτονόμησης. Το Ριάντ επιχειρεί να δείξει ότι μπορεί να συγκροτήσει γύρω του ένα σύστημα περιφερειακών εταίρων χωρίς να εγκαταλείπει την αμερικανική σχέση ασφαλείας.

Να σημειωθεί πως το Mada Masr αποτελεί ένα από τα πλέον γνωστά ανεξάρτητα και ερευνητικά μέσα ενημέρωσης της Αιγύπτου και μία από τις ελάχιστες δημοσιογραφικές φωνές που εξακολουθούν να λειτουργούν εκτός του πλαισίου των κρατικά ελεγχόμενων ή φιλοκυβερνητικών αιγυπτιακών ΜΜΕ. Πολιτικά κινείται στον κοσμικό, προοδευτικό και ευρύτερα αριστερό-φιλελεύθερο χώρο, ασκώντας συστηματική και συχνά ιδιαίτερα οξεία κριτική στην κυβέρνηση του Προέδρου Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, στις υπηρεσίες ασφαλείας και στον πολιτικό και οικονομικό ρόλο των αιγυπτιακών ενόπλων δυνάμεων.

Δεν θεωρείται ΜΜΕ προσκείμενο στη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Η πολιτική και δημοσιογραφική του αφετηρία βρίσκεται περισσότερο στον κοσμικό και προοδευτικό χώρο που αναδείχθηκε μετά την εξέγερση του 2011. Υπό αυτό το πρίσμα, η ανάλυσή του για το παρασκήνιο της αιγυπτιακής απόφασης να μη συμμετάσχει στη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, πρέπει να αξιολογηθεί όχι ως αντανάκλαση της επίσημης θέσης του Καΐρου, αλλά ως κριτική ανάγνωση των διεργασιών στο εσωτερικό του αιγυπτιακού συστήματος εξουσίας.

Από την Τετραμερή στη Συμφωνία της Μέκκας

Ειδικότερα, η ανάλυση του Mada Masr έχει ως εξής:

Η υπογραφή, στις 7 Αυγούστου στη Μέκκα, της Συμφωνίας Κοινής Άμυνας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν σηματοδοτεί μια ποιοτική μεταβολή στις περιφερειακές ισορροπίες. Η συμφωνία προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, ενώ προβλέπεται περαιτέρω συνεργασία στην αποτροπή, την αμυντική ετοιμότητα και τον κοινό συντονισμό των στρατιωτικών δυνατοτήτων.

Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν συνέκρινε δημοσίως τον μηχανισμό με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Η σύγκριση έχει ισχυρή πολιτική και συμβολική σημασία, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι η νέα συμφωνία διαθέτει ήδη τους θεσμούς, τις δομές διοίκησης, τις επιχειρησιακές διαδικασίες και τον βαθμό αυτόματης στρατιωτικής αλληλεγγύης μιας εδραιωμένης συμμαχίας.

Η Συμφωνία της Μέκκας δεν εμφανίστηκε αιφνιδίως. Προηγήθηκε μια περίοδος στενού τετραμερούς συντονισμού μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας, Πακιστάν και Αιγύπτου. Οι υπουργοί Εξωτερικών των τεσσάρων χωρών συναντήθηκαν στο Ριάντ τον Μάρτιο, ενώ ακολούθησαν νέες επαφές, μεταξύ άλλων στην Αττάλεια και στο Κάιρο, με επίκεντρο την κρίση Ιράν–ΗΠΑ και την αποκλιμάκωση των περιφερειακών εντάσεων.

Η συνεργασία αυτή είχε οδηγήσει αναλυτές του Al Jazeera Centre for Studies ήδη από τον Μάιο να μιλούν για την ανάδυση ενός νέου περιφερειακού πλαισίου ασφαλείας. Ωστόσο, η μετάβαση από αυτή την ευέλικτη Τετραμερή σε δεσμευτικότερο τριμερές αμυντικό σχήμα φαίνεται ότι ήταν το σημείο στο οποίο το Κάιρο επέλεξε να σταματήσει.

Γιατί απουσίασε η Αίγυπτος

Σύμφωνα με το Mada Masr, η Αίγυπτος δεν αποκλείστηκε από τη συμφωνία. Αντιθέτως, της προτάθηκε να συμμετάσχει, αλλά επέλεξε να μην το πράξει. Η εκδοχή αυτή αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον μετά τις δηλώσεις Φιντάν ότι η Αίγυπτος αποτελεί «φυσικό εταίρο» των τριών χωρών και ότι θα μπορούσε σε επόμενο στάδιο να ενταχθεί στο νέο σχήμα.

Η αιγυπτιακή επιφύλαξη δεν φαίνεται επομένως να αφορά πρωτίστως τις σχέσεις του Καΐρου με τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία ή το Πακιστάν. Αντιθέτως, οι σχέσεις με την Άγκυρα παρουσιάζουν σαφή στρατιωτική αναβάθμιση. Τον τελευταίο μήνα πραγματοποιήθηκε κοινή αιγυπτοτουρκική αεροπορική άσκηση, ενώ η επίσκεψη του Αιγύπτιου υπουργού Άμυνας στην Τουρκία εντάσσεται σε μια διαδικασία επαναπροσέγγισης που έχει ήδη υπερβεί το επίπεδο της απλής διπλωματικής εξομάλυνσης.

Η βασική αιγυπτιακή ένσταση φαίνεται να αφορά περισσότερο τη φύση της συμμαχίας παρά τα κράτη που συμμετέχουν σε αυτήν. Το Κάιρο επιδιώκει παραδοσιακά να διατηρεί τη δυνατότητα αυτόνομων περιφερειακών ελιγμών και αποφεύγει δεσμευτικές συμμαχίες που θα μπορούσαν να το υποχρεώσουν να ταυτιστεί με στρατηγικές επιλογές τρίτων χωρών. Η συμμετοχή σε έναν μηχανισμό διαβουλεύσεων είναι συμβατή με αυτή την προσέγγιση. Ομως, η συμμετοχή του σε ένα σύστημα συλλογικής άμυνας υπό σαουδαραβική πολιτική ηγεσία και με δύο ισχυρές μη αραβικές μουσουλμανικές δυνάμεις —Τουρκία και Πακιστάν— δημιουργεί διαφορετικά δεδομένα.

Η αιγυπτιακή στρατηγική κουλτούρα εξακολουθεί να αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην αραβική διάσταση της περιφερειακής ασφάλειας. Η Αίγυπτος μπορεί να συνεργάζεται στενά με μη αραβικές δυνάμεις, αλλά εμφανίζεται περισσότερο επιφυλακτική απέναντι στη θεσμοθέτηση ενός ευρύτερου «ισλαμικού» συστήματος ασφαλείας στο οποίο το Κάιρο δεν θα διαθέτει κατ’ ανάγκην πρωταγωνιστικό ρόλο.

Η στάση αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη κατά την επιχείρηση «Αποφασιστική Καταιγίδα» στην Υεμένη το 2015, αναλυτές είχαν επισημάνει το αιγυπτιακό δίλημμα απέναντι στη μετατροπή μιας αραβικής συμμαχίας σε ευρύτερο σουνιτικό ή ισλαμικό συνασπισμό με συμμετοχή Τουρκίας και Πακιστάν.

Το αμερικανικό στοιχείο και τα όρια της νέας συμμαχίας

Ένας δεύτερος παράγοντας είναι η εκτίμηση του Καΐρου ότι, παρά τη συζήτηση περί νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αποτελούν τον τελικό εγγυητή της ασφάλειας των μοναρχιών του Κόλπου. Υπό αυτή την έννοια, η Συμφωνία της Μέκκας μπορεί να αποτελεί περισσότερο μηχανισμό συμπληρωματικής αποτροπής και στρατηγικής διαφοροποίησης παρά υποκατάστατο της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας.

Η προσέγγιση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι οι τρεις εταίροι δεν έχουν ταυτόσημες αντιλήψεις ως προς τις απειλές που θεωρούν ότι έχουν. Η Σαουδική Αραβία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το Ιράν ως κεντρικό παράγοντα ασφαλείας, ενώ Τουρκία και Πακιστάν έχουν ισχυρούς λόγους να διατηρούν λειτουργικές σχέσεις με την Τεχεράνη. Συνεπώς, η ρήτρα συλλογικής άμυνας θα δοκιμαζόταν σοβαρά εάν μία μελλοντική κρίση απαιτούσε πραγματική στρατιωτική αντιπαράθεση με το Ιράν.

Πιο ρεαλιστική βραχυπρόθεσμη προοπτική είναι η συνεργασία σε πληροφορίες, έγκαιρη προειδοποίηση, αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, διασύνδεση ραντάρ, κοινές ασκήσεις, αμυντική βιομηχανία και στρατιωτική εκπαίδευση.

Ένα πολιτικό μήνυμα του Ριάντ

Η Συμφωνία της Μέκκας πρέπει επομένως να αναγνωσθεί και ως σαουδαραβικό πολιτικό μήνυμα στρατηγικής αυτονόμησης. Το Ριάντ επιχειρεί να δείξει ότι μπορεί να συγκροτήσει γύρω του ένα σύστημα περιφερειακών εταίρων χωρίς να εγκαταλείπει την αμερικανική σχέση ασφαλείας.

Η επιλογή Τουρκίας και Πακιστάν δεν είναι τυχαία. Η Τουρκία διαθέτει ισχυρές Ενοπλες Δυνάμεις, είναι μέλος του ΝΑΤΟ και έχει αναπτύξει σημαντική εγχώρια αμυντική βιομηχανία, ιδίως στα UAV, στα πυραυλικά συστήματα και στη ναυπηγική. Το Πακιστάν έχει μεγάλη στρατιωτική εμπειρία και, κυρίως, το ειδικό στρατηγικό βάρος μιας πυρηνικής δύναμης. Η Σαουδική Αραβία οικονομική ισχύ, ενεργειακό βάρος και πολιτική επιρροή.

Η σύζευξη των τριών δημιουργεί έναν άξονα με γεωγραφικό βάθος από την Ανατολική Μεσόγειο έως την Αραβική Θάλασσα.

Η βαθύτερη γεωπολιτική – γεωοικονομική διάσταση

Η σημαντικότερη ίσως διάσταση της νέας συμφωνίας βρίσκεται πέρα από τη στενή στρατιωτική της λειτουργία. Η Συμφωνία της Μέκκας εντάσσεται σε ένα ευρύτερο περιβάλλον ανταγωνιστικών περιφερειακών αξόνων.

Από τη μία πλευρά διαμορφώνεται το τρίγωνο Τουρκίας–Πακιστάν–Σαουδικής Αραβίας.

Από την άλλη υπάρχει ένα πλέγμα αυξανόμενης συνεργασίας μεταξύ Ινδίας, Ισραήλ, Εμιράτων (ΗΑΕ), Ελλάδας και Κύπρου, χωρίς βεβαίως όλες αυτές οι σχέσεις να συνιστούν ενιαία στρατιωτική συμμαχία.

Στο υπόβαθρο βρίσκεται και ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC), ο οποίος σχεδιάστηκε ως δίκτυο θαλάσσιων και σιδηροδρομικών συνδέσεων από την Ινδία προς την Ευρώπη μέσω των κρατών του Κόλπου, της Αραβικής Χερσονήσου και της Ανατολικής Μεσογείου.

Εδώ εμφανίζεται μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές αντιφάσεις της νέας κατάστασης: η ίδια η Σαουδική Αραβία αποτελεί κρίσιμο κρίκο του IMEC, ενώ ταυτόχρονα η νέα αμυντική της συνεργασία με Τουρκία και Πακιστάν μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτικό αντίβαρο σε τμήματα της γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής που έχουν διαμορφωθεί γύρω από Ινδία, Ισραήλ και ΗΑΕ.

Κατά συνέπεια, θα ήταν υπερβολικό να θεωρηθεί η Συμφωνία της Μέκκας ευθέως «αντι-IMEC». Είναι όμως εύλογο να θεωρηθεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας του Ριάντ να μην εγκλωβιστεί σε έναν μόνο γεωοικονομικό ή γεωπολιτικό άξονα.

Ελλάδα και Κύπρος στην αιγυπτιακή εξίσωση

Η συγκεκριμένη παράμετρος αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Παρά την εντυπωσιακή βελτίωση των αιγυπτοτουρκικών σχέσεων, το Κάιρο δεν έχει εγκαταλείψει τις στρατηγικές σχέσεις που έχει οικοδομήσει με Αθήνα και Λευκωσία στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η ένταξη της Αιγύπτου σε δεσμευτική στρατιωτική συμμαχία με την Τουρκία θα δημιουργούσε, τουλάχιστον δυνητικά, ερωτήματα για τη στάση του Καΐρου σε περίπτωση ελληνοτουρκικής ή κυπροτουρκικής κρίσης. Η Αίγυπτος έχει κάθε λόγο να αποφεύγει μια τέτοια θεσμική παγίδευση.

Παράλληλα, το Κάιρο αναπτύσσει οικονομικές σχέσεις με την Ινδία και δεν έχει συμφέρον να ενταχθεί σε ένα σχήμα το οποίο θα μπορούσε στο μέλλον να προσλάβει αντι-ινδικά χαρακτηριστικά εξαιτίας της κεντρικής συμμετοχής του Πακιστάν.

Ο παράγων Εμιράτα

Εξίσου κρίσιμη είναι η σχέση Σαουδικής Αραβίας–Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Οι δύο μοναρχίες εξακολουθούν να διατηρούν στενές σχέσεις, αλλά η σύγκλιση προηγούμενων ετών έχει δώσει τη θέση της σε έναν πιο σύνθετο συνδυασμό συνεργασίας και ανταγωνισμού σε οικονομικά, ενεργειακά και περιφερειακά ζητήματα.

Για την Αίγυπτο, η επιλογή στρατοπέδου θα είχε σημαντικό κόστος. Το Κάιρο χρειάζεται τη Σαουδική Αραβία ως πολιτικό και οικονομικό εταίρο, αλλά ταυτόχρονα τα ΗΑΕ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους επενδυτές στην αιγυπτιακή οικονομία.

Η αιγυπτιακή επιλογή είναι συνεπώς η πολυμέρεια χωρίς αποκλειστική δέσμευση: συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία χωρίς αντιπαράθεση με τα ΗΑΕ, εξομάλυνση με την Τουρκία χωρίς απομάκρυνση από Ελλάδα και Κύπρο, συνεργασία με το Πακιστάν χωρίς υπονόμευση των σχέσεων με την Ινδία και διατήρηση επαφών με το Ιράν χωρίς εγκατάλειψη των αραβικών εταίρων του Κόλπου

neostrategy.gr