Όταν οι επιστήμονες γίνονται στόχοι: από την Τεχεράνη στα αμερικανικά εργαστήρια

Από τη σκιώδη γεωπολιτική αντιπαράθεση στην αθέατη ευαλωτότητα της επιστημονικής ελίτ — όταν η γνώση γίνεται στόχος και οι άνθρωποι το πιο εκτεθειμένο σημείο της ασφάλειας.

Η είδηση ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες διερευνώνται θάνατοι και εξαφανίσεις επιστημόνων ή στελεχών με σύνδεση σε ευαίσθητα πυρηνικά και διαστημικά προγράμματα δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ούτε με υστερία ούτε με αφέλεια. Η Επιτροπή Εποπτείας της Βουλής των Αντιπροσώπων ζήτησε ενημερώσεις από FBI, NASA, Υπουργείο Ενέργειας και άλλες υπηρεσίες, επικαλούμενη δημόσιες αναφορές για τουλάχιστον δέκα πρόσωπα με πρόσβαση σε ευαίσθητη επιστημονική πληροφορία. Το ίδιο το FBI, σύμφωνα με αμερικανικά μέσα, εξετάζει αν υπάρχει σύνδεση μεταξύ των υποθέσεων.

Το κρίσιμο σημείο είναι η λέξη «αν». Μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχθεί ενιαίο σχέδιο, ούτε κοινός αυτουργός. Υπάρχουν μάλιστα σοβαρές προειδοποιήσεις ότι μέρος της δημόσιας συζήτησης έχει τροφοδοτηθεί από θεωρίες συνωμοσίας, ιδίως γύρω από UFO, μυστικά προγράμματα και ξένες υπηρεσίες.   Όμως η απουσία απόδειξης δεν ισοδυναμεί με απουσία κινδύνου. Στη διαχείριση κρίσεων, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι έχει ήδη αποδειχθεί, αλλά τι θα έπρεπε να έχει προβλεφθεί.

Η ιστορία της Τεχεράνης δείχνει γιατί. Από το 2007 και μετά, Ιρανοί πυρηνικοί επιστήμονες έγιναν στόχοι δολοφονιών, με την Τεχεράνη να κατηγορεί κυρίως το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, ενώ το Ισραήλ κατά κανόνα δεν επιβεβαίωνε ούτε διέψευδε.   Η δολοφονία του Μοχσέν Φαχριζαντέχ το 2020, που αποδόθηκε ευρέως στη Μοσάντ, έδειξε ότι ο επιστήμονας ενός κρίσιμου κρατικού προγράμματος μπορεί να θεωρηθεί στρατηγικός στόχος, όχι απλώς ακαδημαϊκό πρόσωπο.

Εδώ βρίσκεται η ανησυχητική σύμπτωση: όταν η επιστήμη αγγίζει την εθνική ασφάλεια, ο επιστήμονας παύει να είναι μόνο ερευνητής. Γίνεται φορέας γνώσης, πρόσβασης, μνήμης και τεχνολογικού πλεονεκτήματος. Και αυτό τον καθιστά ευάλωτο.

Οι πιθανοί αυτουργοί, σε ένα τέτοιο σενάριο, δεν πρέπει να κατονομάζονται επιπόλαια. Μπορεί να είναι ξένες υπηρεσίες πληροφοριών που επιδιώκουν αποσταθεροποίηση ή καθυστέρηση προγραμμάτων. Μπορεί να είναι ανταγωνιστικά κρατικά ή παρακρατικά δίκτυα που στοχεύουν τεχνογνωσία. Μπορεί να είναι εσωτερικοί παράγοντες, εγκληματικές δομές, ιδεολογικά κινητοποιημένοι δράστες ή ακόμη και άσχετα μεταξύ τους περιστατικά που η συγκυρία τα κάνει να φαίνονται ενιαίο μοτίβο. Η σωστή κρατική στάση είναι ούτε πανικός ούτε διάψευση εκ προοιμίου: είναι αντι-πληροφοριακή ψυχραιμία.

Τα μέτρα ασφαλείας πρέπει να είναι αναλογικά και διακριτικά. Πρώτον, να υπάρξει διαβάθμιση κινδύνου για όσους εργάζονται σε κρίσιμα προγράμματα, όχι μόνο με βάση τη θέση τους αλλά και με βάση τη δημοσιότητα, τις μετακινήσεις, τις προσβάσεις και τις προσωπικές ευαλωτότητες. Δεύτερον, να δημιουργηθούν πρωτόκολλα άμεσης αναφοράς για απειλές, παρακολουθήσεις, ύποπτες επαφές ή απόπειρες προσέγγισης. Τρίτον, να ενισχυθεί η ασφάλεια κατοικίας, μετακινήσεων και ταξιδιών για πρόσωπα υψηλού κινδύνου. Τέταρτον, να υπάρχει κυβερνοπροστασία, γιατί η φυσική στοχοποίηση συχνά προηγείται από ψηφιακή χαρτογράφηση. Πέμπτον, να προβλεφθεί υποστήριξη οικογενειών, διότι ο πιο αδύναμος κρίκος ενός επιστήμονα υψηλής αξίας δεν είναι πάντα ο ίδιος.

Το κράτος που προστατεύει τα απόρρητά του αλλά αφήνει απροστάτευτους τους ανθρώπους που τα γνωρίζουν, έχει ήδη αποτύχει στο πρώτο επίπεδο εθνικής ασφάλειας. Τα εργαστήρια, οι εγκαταστάσεις και οι φάκελοι φυλάσσονται. Το ίδιο πρέπει να φυλάσσονται και οι άνθρωποι που κουβαλούν την κρίσιμη γνώση μέσα τους.

Άγγελος Αγραφιώτης

Σύμβουλος Διαχείρισης Κρίσεων

Πολιτευτής ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΥΣΗΣ Μαγνησίας

int. photo:tovima.gr-kathimerini.gr