Πώς οι ξένοι λήστεψαν τα «ασημικά» των ελληνικών τραπεζών στα Βαλκάνια

Οι τράπεζες ανακοινώνουν αυτές τις μέρες κέρδη – ρεκόρ για το Α΄ εξάμηνο του 2026, χάρη στις προμήθειες από τα «ντοπαρισμένα» δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης και τον άτυπο «φόρο» χαμηλών επιτοκίων που επιβάλλουν στους καταθέτες. Η εικόνα παρουσιάζεται σχεδόν ειδυλλιακή, αλλά ελάχιστοι θυμούνται την ιστορία που οδήγησε στη σημερινή τραπεζική πραγματικότητα. Κι αυτοί που θυμούνται έχουν κάθε λόγο να… κλαίνε.

Σήμερα οι 4 συστημικές τράπεζες που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα ανήκουν σε μεγάλο ποσοστό σε ξένους μετόχους, κερδίζουν χάρη στις πρακτικές καρτέλ που εφαρμόζουν σε βάρος των Ελλήνων πελατών τους και επωφελούνται από την άφθονη, συνεχή και πολύμορφη κρατική στήριξη για να παράγουν κέρδη που σπάνε το ένα ρεκόρ μετά το άλλο.

Κέρδη που κατά το μεγαλύτερο μέρος διοχετεύονται στο εξωτερικό, όπου και η έδρα των ξένων μετόχων.

Για να φτάσουμε σε αυτήν την κατάσταση, μεσολάβησε μια βίαιη διαδικασία αφελληνισμού, η οποία έγινε με λεφτά των Ελλήνων φορολογουμένων και των καταναλωτών. Τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για να στηριχθεί το ελληνικό τραπεζικό σύστημα, αλλά ταυτόχρονα να ξηλωθεί η ανθηρή ελληνική τραπεζική και επιχειρηματική ζώνη που είχε οικοδομηθεί στα Βαλκάνια, αλλά και ευρύτερα στην Ν.Α. Ευρώπη.

Το ξήλωμα της ελληνικής τραπεζικής παρουσίας στις γειτονικές χώρες επιβλήθηκε από τους δανειστές, αλλά σήμερα που οι τράπεζες ανακάμπτουν η απώλεια είναι παραπάνω από ορατή. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και πρόεδρος του Eurogroup Κυριάκος Πιερρακάκης πρόσφατα είπε ότι οι τράπεζες πρέπει να ανακτήσουν τα στοιχεία που έχασαν στη διάρκεια της κρίσης και να ξαναβρούν τον ευρύτερο αναπτυξιακό ρόλο τους δείχνοντας έτσι, ξανά, το δρόμο της επέκτασης.

Σχεδόν τριάντα χρόνια πριν οι ελληνικές τράπεζες οδηγούσαν μια εκστρατεία ελληνικής επιχειρηματικής επέκτασης στα Βαλκάνια, στις χώρες που μόλις είχαν απελευθερωθεί από τον υπαρκτό σοσιαλισμό, δημιουργώντας μια μοναδική ιστορική ευκαιρία. Μια αγορά 100 εκατομμυρίων ανθρώπων άνοιγε δίπλα στα ελληνικά σύνορα και οι μεγάλες πολυεθνικές φοβόντουσαν να επενδύσουν, επειδή το ρίσκο ήταν μεγάλο. Οι ελληνικές εταιρείες όρμησαν στην ευκαιρία, ακολουθώντας στην ουσία τις ελληνικές τράπεζες, με πρώτη και καλύτερη την Εθνική Τράπεζα, η οποία τότε, υπό την ηγεσία του αείμνηστου Θεόδωρου Καρατζά και με στελέχη όπως ο Τάκης Αράπογλου, ο Απόστολος Ταμβακάκης και άλλοι αποτέλεσε την πρώτη «γέφυρα» των ελληνικών επιχειρήσεων προς τα Βαλκάνια. Ακολούθησαν όλες οι μεγάλες τράπεζες, από την Alpha του Γιάννη Κωστόπουλου, την Πειραιώς υπό τον Μιχάλη Σάλλα, την Eurobank με τους Νίκο Νανόπουλο και Νίκο Καραμούζη.

Η εξάπλωση των ελληνικών τραπεζών στα Βαλκάνια ξεκίνησε με την Εθνική Τράπεζα, η οποία ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 άνοιξε κατάστημα στη Σόφια και στη συνέχεια προχώρησε σε μεγάλες εξαγορές. Το 2000 η ΕΤΕ απέκτησε το 89,9% της United Bulgarian Bank, της τέταρτης μεγαλύτερης τράπεζας της Βουλγαρίας, και παράλληλα τον έλεγχο της Stopanska Banka στα Σκόπια, ενώ ακολούθησαν η Banca Romaneasca στη Ρουμανία και η Vojvodjanska Banka στη Σερβία, δημιουργώντας ένα πλέγμα θυγατρικών που κάλυπτε όλη τη ΝΑ Ευρώπη. Την ίδια περίοδο, η Eurobank, η Alpha και η Πειραιώς απλώνονταν σε Βουλγαρία, Ρουμανία, Σερβία, Αλβανία και FYROM, άλλοτε μέσω εξαγορών (Bulgarian Postbank, Bancpost, Jubanka, Atlas Banka) και άλλοτε με οργανική ανάπτυξη δικτύων. Μέσα σε λίγα χρόνια σε όλες τις χώρες της περιοχής, από το Βελιγράδι και τα Σκόπια, μέχρι το Βουκουρέστι και τα Τίρανα, υπήρχε τουλάχιστον μία ελληνική τράπεζα.

Στην κορύφωση αυτής της εξόρμησης, γύρω στο 2005, οι ελληνικές τράπεζες λειτουργούσαν περίπου 1.000 καταστήματα σε πέντε βαλκανικές χώρες (Βουλγαρία, Ρουμανία, Σερβία, FYROM, Αλβανία), με τη Βουλγαρία να συγκεντρώνει 366, τη Ρουμανία 257 και τη Σερβία 206. Μέσα σε λίγα χρόνια, ένα μικρό εθνικό τραπεζικό σύστημα βρέθηκε να παίζει ρόλο περιφερειακού πρωταγωνιστή στη ΝΑ Ευρώπη

Παράλληλα, το ελληνικό επιχειρηματικό οικοσύστημα απλώθηκε στην περιοχή και έφτασε να αριθμεί πάνω από 3.000 επιχειρήσεις οι οποίες κατακτούσαν έδαφος, σε σημείο που γινόταν λόγος για «Ζώνη Δραχμής» στην περιοχή.

Βουλγαρία, Αλβανία, Σερβία, Ρουμανία, Βόρεια Μακεδονία (τότε FYROM), έγιναν ζωτικός οικονομικός χώρος, για ένα μεγάλο φάσμα ελληνικών επιχειρηματικών ομίλων. Από τις τηλεπικοινωνίες, την ενέργεια, το τσιμέντο και τα δομικά υλικά και τη μεταλλουργία, μέχρι τα τρόφιμα και ποτά, το λιανεμπόριο και τις κατασκευές. Ακαδημαϊκές μελέτες συγκλίνουν ότι η Ελλάδα αναδείχθηκε σε κορυφαίο επενδυτή στα Δυτικά Βαλκάνια και στη ΝΑ Ευρώπη: πρώτη σε Αλβανία και FYROM/Βόρεια Μακεδονία και μεταξύ των τριών πρώτων σε Βουλγαρία και Σερβία, με ελληνικές επενδύσεις που σε ορισμένες εκτιμήσεις αποτιμούνταν σε 12 δισ. ευρώ και με 3.000–4.000 ελληνικές επιχειρήσεις να έχουν παρουσία στην περιοχή.

Οι τράπεζες παρείχαν τραπεζικές εγγυήσεις, trade finance, βραχυπρόθεσμη χρηματοδότηση, δίκτυα πληρωμών και γνώση των τοπικών αγορών, μειώνοντας το θεσμικό ρίσκο για τους ελληνικούς ομίλους που επένδυαν σε αγορές που εκείνη την εποχή, στη μετάβαση από τον υπαρκτό σοσιαλισμό στον άγριο καπιταλισμό, έμοιαζαν με Άγρια Δύση.

Οι αγορές μπορεί να ήταν άγνωστες και πολυτάραχες, αλλά οι τράπεζες γνώριζαν τις επιχειρήσεις από την εγχώρια αγορά και ήξεραν ποιον να στηρίξουν.

Το Βαλκανικό Ελντοράντο που πνίγηκε στα μνημόνια

Η τραπεζική εξάπλωση στο «Βαλκανικό Ελντοράντο» το διάστημα 1990-2009 δημιούργησε ένα ανθηρό ελληνικό επιχειρηματικό οικοσύστημα στην ευρύτερη περιοχή της Ν.Α. Ευρώπης.

Οι επιχειρήσεις ακολούθησαν τις τράπεζες και οι τράπεζες ακολούθησαν τις επιχειρήσεις. Το μοτίβο ήταν απλό: ελληνική τράπεζα εγκαθίσταται ή εξαγοράζει τοπικό ίδρυμα, έπειτα διευκολύνει εγκατάσταση ελληνικού παραγωγικού ή εμπορικού ομίλου, ο οποίος με τη σειρά του ενισχύει τον όγκο εργασιών της τράπεζας. Αυτό εξηγεί γιατί οι ακαδημαϊκές μελέτες βλέπουν την τραπεζική και επιχειρηματική επέκταση ως αλληλένδετα σκέλη της ελληνικής οικονομικής διπλωματίας στα Βαλκάνια.

Ο ΟΤΕ και η Cosmote ήταν από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της εξάπλωσης. Μόνο το 2007, η Cosmote επένδυσε περίπου 201 εκατ. ευρώ στη Ρουμανία και 127 εκατ. ευρώ στη Βουλγαρία για να επεκτείνει δίκτυα και πελατειακή βάση, ενώ ο όμιλος είχε ήδη αναπτύξει παρουσία σε Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία. Στην ενέργεια, τα ΕΛΠΕ — σήμερα HELLENiQ ENERGY — διαμόρφωσαν ένα σταθερό περιφερειακό τόξο παρουσίας, με περίπου 300 πρατήρια στην περιοχή και ισχυρές θέσεις σε Βουλγαρία, Σερβία, Μαυροβούνιο και Βόρεια Μακεδονία. Στα δομικά υλικά, ο Τιτάνας ανέπτυξε μονάδες σε Σερβία και Βόρεια Μακεδονία, παραγωγικές δραστηριότητες σε Βουλγαρία και Αλβανία, και μια διεθνή στρατηγική που είχε τα Βαλκάνια στον πυρήνα τους. Η Coca-Cola HBC/3E, η Viohalco με τις θυγατρικές της στα μέταλλα, η Alumil, η Delta, η Veropoulos, καθώς και κατασκευαστικοί όμιλοι όπως η Terna και η Aktor, συμμετείχαν κι αυτές στο αποτύπωμα της ελληνικής παρουσίας. Ο Μυτιληναίος (σήμερα Metlen) ήταν από τους σημαντικότερους επενδυτές στη Σερβία και στην ευρύτερη περιφέρεια.

Επιβεβαιώθηκε όμως το «ό,τι αρχίζει ωραίο τελειώνει με πόνο».

Η κρίση χρέους και τα μνημόνια οδήγησαν στο κούρεμα των ομολόγων που γονάτισε τις ελληνικές τράπεζες, στην κρατική διάσωση των τελευταίων και την υποταγή του συστήματος στις βουλές των δανειστών. Οι παλαιοί μέτοχοι και οι διοικήσεις αντικαταστάθηκαν, φέροντας το το «στίγμα» της αποτυχίας και της ευθύνης για τη φούσκα του ιδιωτικού δανεισμού που είχε δημιουργηθεί, συμβάλλοντας και αυτή στην κρίση που κλόνισε το σύστημα.

Με κεντρική ευθύνη της γερμανοκρατούμενης Κομισιόν και της διεύθυνσης ανταγωνισμού (DG Comp) οι τράπεζες υποχρεώθηκαν να πουλήσουν τις περισσότερες από τις συμμετοχές τους στο εξωτερικό για να καλύψουν μέρος των κεφαλαιακών αναγκών και να μειώσουν έτσι την χρήση κρατικής στήριξης. Αλλά και η ανάληψη της εποπτείας των τραπεζών από τον SSM της ΕΚΤ επέβαλε αυστηρούς στόχους μείωσης των συμμετοχών και διοχέτευσης των κεφαλαίων στην Ελλάδα και όχι στο εξωτερικό.

Το αποτέλεσμα ήταν ότι η ελληνική τραπεζική παρουσία συρρικνώθηκε. Το κενό καλύφθηκε από ευρωπαϊκές τράπεζες, κυρίως κεντρο-ευρωπαϊκές, με Γερμανία και Αυστρία που είχαν ήδη παρουσία να ενισχύουν τη θέση τους, αλλά και τοπικοί όμιλοι που κάλυψαν το κενό.

Η ελληνική τραπεζική παρουσία έχει περιοριστεί κυρίως στην Eurobank που με CEO τον Φωκίωνα Καραβία, πούλησε την θυγατρική Bancpost στη Ρουμανία, αλλά κράτησε την Βουλγαρία (Eurobank – Postbank Bulgaria) . Την Εθνική, με CEO τον Παύλο Μυλωνά, που πούλησε τις συμμετοχές σε Ρουμανία, Βουλγαρία, Σερβία, όπως και στην Τουρκία (Finansbank), αλλά κράτησε την Stopanska Bank στη Βόρεια Μακεδονία.

Η Πειραιώς, με CEO τον Χρήστο Μεγάλου πούλησε όλες τις συμμετοχές, στη Σερβία, τη Ρουμανία τη Βουλγαρία και την Αλβανία.

Όσο για την Alpha Bank, o CEO Βασίλης Ψάλτης πούλησε τις συμμετοχές στην Alpha Bank Albania στην ουγγρική OTP και την Alpha Bank Romania στην ιταλική Unicredit. Ταυτόχρονα η Alpha Bank έκανε στρατηγική συμφωνία με την Unicredit βάζοντάς την στο μετοχικό της κεφάλαιο (ξεκινώντας από 8,9% και φτάνοντας το 20% σήμερα με προοπτική να φτάσει το 29,9%) ενώ κράτησε και η ίδια ένα ποσοστό (9,9%) στην ρουμανική τράπεζα (πλέον Unicredit Romania)

Οι τράπεζες έχουν σχεδόν πλήρως αποσυρθεί από τις αγορές όπου κάποτε κυριαρχούσαν, ενώ ένα μέρος των μεγάλων εταιρικών «σημαιών» που πρωτοστάτησαν στην εξάπλωση έχει στο μεταξύ περάσει σε ξένα χέρια: o ΟΤΕ, από ελληνική δύναμη στα Βαλκάνια έχει περάσει πλέον πλήρως στον έλεγχο της Deutsche Telekom (η είσοδος ξεκίνησε από το 2008 και έφτασε το 50% το 2022), ενώ ένα εμβληματικό όνομα, τα σούπερ μάρκετ Βερόπουλος, που είχαν γίνει ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα ελληνικά σούπερ μάρκετ στα Βαλκάνια, πούλησε την ελληνική της δραστηριότητα στον όμιλο Metro και το brand εξαφανίστηκε από την εγχώρια αγορά, ενώ συνεχίζει να δραστηριοποιείται μόνο ως Vero και Super Vero σε Βόρεια Μακεδονία και Σερβία.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν όμιλοι που παρέμειναν και διεθνοποιήθηκαν περαιτέρω: η HELLENiQ ENERGY (πρώην ΕΛΠΕ) διατηρεί ισχυρό δίκτυο πρατηρίων καυσίμων σε χώρες όπως η Βουλγαρία, η Σερβία, η Βόρεια Μακεδονία και το Μαυροβούνιο. Ο Τιτάνας, παραμένει στο τσιμέντο και τα δομικά υλικά στη Σερβία, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Βουλγαρία.

Η Coca‑Cola HBC/3E, η Viohalco, η Alumil και άλλοι βιομηχανικοί όμιλοι εξακολουθούν να επενδύουν και να εξάγουν από και προς την περιοχή.

Η εικόνα, βέβαια, δεν θυμίζει σε τίποτα τo «Βαλκανικο Ελντοράντο», που είναι σήμερα μια μακρινή ανάμνηση χαμένη στη δίνη της κρίσης και των μνημονίων.

Γιάννη Κέυνς

ieidiseis.gr